{"@context":"http://iiif.io/api/presentation/3/context.json","id":"https://av.kznarchives.gov.za/iiif/7h1dj59h8m/manifest","type":"Manifest","label":{"en":["Mzoneli Bhodoza Kunene"]},"logo":"https://d9jk7wjtjpu5g.cloudfront.net/organizations/logo_images/000/000/237/original/kwazulu-natal-archives-logo-white-on-transparent_F.png?1676044208","metadata":[{"label":{"en":["Alternative identifier"]},"value":{"en":["KZN_ARCH_OHU_RECORDING_2023_A0000004_2023_02_09"]}},{"label":{"en":["Date"]},"value":{"en":["2023-02-09"]}},{"label":{"en":["Specific Location"]},"value":{"en":["Mevamhlophe"]}},{"label":{"en":["Extended Locations"]},"value":{"en":["Empangeni - uMhlathuze Local Municipality - KwaZulu-Natal - South Africa"]}},{"label":{"en":["Duration "]},"value":{"en":["03:21:38"]}},{"label":{"en":["Contributors"]},"value":{"en":["Mzoneli Bhodoza Kunene (Interviewee)","Muziwandile Hadebe (Interviewer)","Reinhardt Hartzenberg (Field Technician)"]}},{"label":{"en":["Repository"]},"value":{"en":["Audio-Visual Repository"]}},{"label":{"en":["Language"]},"value":{"en":["IsiZulu (Primary)"]}},{"label":{"en":["Preferred Citation"]},"value":{"en":["\u003cp\u003e\u003cstrong\u003e(Reference code) \u003c/strong\u003eKwaZulu-Natal Department Sport, Arts and Culture - KwaZulu-Natal Archives and Records Service; Oral History Unit\u003c/p\u003e\r\n\u003cp\u003e \u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["Source URL"]},"value":{"en":["https://www.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418"]}},{"label":{"en":["Access Restrictions"]},"value":{"en":["This material is open for public access and research"]}},{"label":{"en":["Embargo Date"]},"value":{"en":["N/A"]}},{"label":{"en":["Format"]},"value":{"en":["MPEG-4 (Base Media / Version 2) - extension: .mp4 - ISO/IEC 14496-14 -Video Compression Standard: HEVC (H265) - Frames: 25fps - 16:9 - 8-bit - Compression Mode: Lossy - 854x480 pixels (Public Access - Format)","AVCHD - extension: .MPT - Frame rate: 25fps - 16:9 - Compression Mode: Lossy - 1920 x 1080 pixels (Original Media - Format)","ProRes422 - extension: .MOV - Frame rate: 25fps - 16:9 - 8-bit - Compression Mode: Lossy - 1920 x 1080 pixels (Video Archive Version - Format)"]}},{"label":{"en":["Primary Media Type"]},"value":{"en":["Video"]}},{"label":{"en":["Medium"]},"value":{"en":["Born digital (digitally generated content)"]}},{"label":{"en":["Genre"]},"value":{"en":["Oral Histories"]}},{"label":{"en":["Transcript Language"]},"value":{"en":["IsiZulu"]}},{"label":{"en":["Conditions governing access"]},"value":{"en":["\u003cp\u003eCollection is open for research.\u003c/p\u003e\r\n\u003cp\u003e \u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["Condition governing reproduction"]},"value":{"en":["COPIES FOR PRIVATE STUDY: Subject to copyright, conditions imposed by owners and protecting the documents, digital copies can be made. PUBLICATION: A reader wishing to publish material in the collection should contact the Provincial archivist in writing. (Email: kznarchives@kzndsac.gov.za ) The reader is responsible for obtaining permission to publish from the copyright owner."]}},{"label":{"en":["Rights Statement"]},"value":{"en":["\u003cp\u003e© KwaZulu-Natal Archives and records Service - All rights to the interviews, including but not restricted to legal title, copyrights and literary property rights, have been transferred to the KwaZulu-Natal Department of Sport, Arts and Culture - KwaZulu-Natal Archives and Records Service. The status of the content is mentioned in the Release status section, and it is intended solely for research and non-commercial purposes. Interviews may only be reproduced with written permission from the KwaZulu-Natal Archives and Records Service and with the correct citation according to the Preferred Citation field. For commercial use, arrangements with cost needs to be made with the Provincial Archivist in writing. – kznarchives@kzndsac.gov.za\u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["Duration"]},"value":{"en":["10:04:56"]}},{"label":{"en":["License"]},"value":{"en":["\u003cp\u003ehttp://rightsstatements.org/vocab/InC/1.0/\u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["Copyright Owners"]},"value":{"en":["KwaZulu-Natal Department Sport Arts and Culture - KwaZulu-Natal Archives and Records Service; Oral History Unit (Primary)"]}},{"label":{"en":["Redact of Content"]},"value":{"en":["No"]}},{"label":{"en":["Disclaimer"]},"value":{"en":["\u003cp\u003eThe memories, comments, and viewpoints shared by the narrators, interviewers, and interviewees in the content on the KZNAV-Channel and related documents do not represent the viewpoints of, or speak for the KwaZulu-Natal Department Sport, Arts and Culture - KwaZulu-Natal Archives and Records Service or KwaZulu-Natal Government. The KZNAV-channel merely serves as an online repository for the memories, comments, stories, accounts, and experiences of the interviewees. The KwaZulu-Natal Archives and Records Service cannot guarantee or assure the validity, accuracy, or completeness of the information in the interviews hosted here and expressly disclaims any liability therefore. The KwaZulu-Natal Archives and Records Service retains the right to refuse to host or make publicly available any donated interview due to our discretion. Furthermore, the KwaZulu-Natal Archives and Records Service is pleased to provide open public access to content and oral history interviews for educational and non-commercial purposes, but the KwaZulu-Natal Archives and Records Service retains the copyright to each interview, transcripts, and any other materials hosted on our KZNAV-Channel unless expressly indicated in the \"Copyright Owner\" field. In certain instances, some interviews may be unavailable to the public due to the content being locked or not having reached the predetermined public release date as legally determined by the Provincial Archivist. The KwaZulu-Natal Archives and Records Service strives to always offer correct and up-to-date information on the KZNAV-Channel. Although this information has been compiled with the greatest possible care, the KwaZulu-Natal Archives and Records Service does not guarantee the completeness, accuracy or topicality of the information. Content, Interviews, transcripts, and other materials published here may not be reproduced in full or published without our express consent. The KwaZulu-Natal Archives and Records Service can be contacted at kznarchives@kzndsac.gov.za for more information.\u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["Generation Method "]},"value":{"en":["Born Digital – Human Generated Content"]}},{"label":{"en":["#_Location of original"]},"value":{"en":["\u003cp\u003eTranscript copy - Pietermaritzburg Archives Repository 1st Floor, room 2, shelf 34 Video file - Pietermaritzburg Archives Repository 1st Floor – server room – master server 02\u003c/p\u003e"]}},{"label":{"en":["#_Field Notes"]},"value":{"en":["The interview was conducted at short notice and at a residential location with a lot of background noise. No other recording location was available at the time."]}},{"label":{"en":["#_Archivist's notes"]},"value":{"en":["Description created by Karen Watson Calder, John. “David Daiches – Obituary”, The Daily News 18 July 2005."]}},{"label":{"en":["#_Reason for restricting access"]},"value":{"en":["As per request of the interviewee family the record has been restricted until 2040 due to political information disclosed in the interview."]}},{"label":{"en":["#_Access restriction "]},"value":{"en":["The KZN_ARCH_OHU_2023_0004 (Mzoneli Bhodoza Kunene) can not be used for any commercial use as agreed upon with the Kunene family until 2040"]}},{"label":{"en":["#_Interviewee Contact details"]},"value":{"en":["Mzoneli Bhodoza Kunene (Name \u0026 Surname)","6 Boom avenue","Howick","KwaZulu-Natal","092 9856231","test@gmail.com"]}},{"label":{"en":["#_Digital Folder File Path"]},"value":{"en":["MainStorage:Users:kznhpi:repository: KZNHPI_20160621_295739333.mp4"]}}],"requiredStatement":{"label":{"en":["Attribution"]},"value":{"en":["\u003cp\u003e\u0026copy; KwaZulu-Natal Archives and records Service - All rights to the interviews, including but not restricted to legal title, copyrights and literary property rights, have been transferred to the KwaZulu-Natal Department of Sport, Arts and Culture - KwaZulu-Natal Archives and Records Service. The status of the content is mentioned in the Release status section, and it is intended solely for research and non-commercial purposes. Interviews may only be reproduced with written permission from the KwaZulu-Natal Archives and Records Service and with the correct citation according to the Preferred Citation field. For commercial use, arrangements with cost needs to be made with the Provincial Archivist in writing. \u0026ndash; kznarchives@kzndsac.gov.za\u003c/p\u003e"]}},"provider":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/aboutus","type":"Agent","label":{"en":["KZN Archives and Records Service "]},"homepage":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/","type":"Text","label":{"en":["KZN Archives and Records Service "]},"format":"text/html"}],"logo":[{"id":"https://d9jk7wjtjpu5g.cloudfront.net/organizations/logo_images/000/000/237/original/kwazulu-natal-archives-logo-white-on-transparent_F.png?1676044208","type":"Image"}]}],"thumbnail":[{"id":"https://d9jk7wjtjpu5g.cloudfront.net/collection_resource_files/thumbnails/000/180/387/small/20230209_MzoneliBhodozaKunene_HB_H265_W_854x480.mp4_1678565456.jpg?1678565457","type":"Image","format":"image/jpeg"}],"items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387","type":"Canvas","label":{"en":["Media File 1 of 2 - 1735717799_180387_1678565528_20230209_Mzoneli_Bhodoza_Kunene_HB_H265_W_854x480.mp4"]},"duration":12098.986,"width":640,"height":360,"thumbnail":[{"id":"https://d9jk7wjtjpu5g.cloudfront.net/collection_resource_files/thumbnails/000/180/387/small/20230209_MzoneliBhodozaKunene_HB_H265_W_854x480.mp4_1678565456.jpg?1678565457","type":"Image","format":"image/jpeg"}],"items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/content/1","type":"AnnotationPage","items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/content/1/annotation/1","type":"Annotation","motivation":"painting","body":{"id":"https://aviary-p-kzndsac.s3.wasabisys.com/collection_resource_files/resource_files/000/180/387/original/1735717799_180387_1678565528_20230209_Mzoneli_Bhodoza_Kunene_HB_H265_W_854x480.mp4?1735717852","type":"Video","format":"video/mp4","duration":12098.986,"width":640,"height":360},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387","metadata":[]}]}],"annotations":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573","type":"AnnotationPage","label":{"en":["ZULU_Mzoneli Bhodoza Kunene [Transcript]"]},"items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/1","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"INTRO","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=1.0,11.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/2","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Namhlanje umhlaka 9 February 2023. Ngingu Mzwandile Hadebe ngihamba no-Reinhardt Hartzenberg from the Department of Sports Arts and Culture, Archives Oral History Unit. Sisekhaya kaKunene eMevamhlophe esigodini saseBingoma. Sizokhuluma nobaba walayikhaya ke waziwa ngokuthi ubaba uBhodoza.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=11.0,39.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/3","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Yilona gama impela lelo.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=39.0,43.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/4","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Baba sicela uzethule usho amagama akho nje ukuthi ungubani, wakabani, wazalwa nini?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=43.0,49.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/5","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha, mina igama lami elisepasini engaliqanjwa ubaba nguMzoneli…kwasho ukuthi ke uma sekufanele ngiye kosebenza emsebenzini. Ehhh…ngafika emsebenzini abantu bangibiza ngokuthi ngiwuBhodoza. Ubaba ke ngangisebenza naye, uyena owayengifake kulenkampani yakaHullet sisebenza kuyona. Uma abantu bethi ngiwuBhodoza ngase ngifuna ukungavumi mina ukuthi ngibizwe ngaleligama, bengibiza ngenkani abantu. Angithole ubaba ukuthi ngithukuthele. Ngelinye ilanga wamisa isikwata, walwa nami ubaba ngokuthi ngingasho kanjani ukuthi mina angifuni ukuqanjwa iskwati…ehhh…emsebenzini bonke abantu beqanjwe ngamagama abawaqanjwa isikwati emsebenzini. Ehhh…wathi, usho ukuthi mina njengoba ngiwuGxawuzane nje, ngiwuGxawuzana ngoba ngiyisilima? Wena uzothi mawuqanjwa kuthiwa uwuBhodoza uthi awufuni [kuyahlekwa]…Manje kwasuka lapho basizakala ke abantu noma engale nje umuntu athi, weBhodoza! weBhodoza! Hawu basizakala, labe seliba-registered leligama lokuthi ngiwuBhodoza. Okwathi noma sesilapha emakhaya…ngangiphambili ke ezinsizweni mina. Kwakuthi noma kumenyezelwa kuthiwa izinsizwa mazisuka lana ziya kabani…kuthiwe sisuka lana nje siyodla iminjonjo kaKunene kubo kaBhodoza. Lachuma ke leligama lokuthi nginguBhodoza ke, Ilona gama lami lesibili ke lelo.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=49.0,180.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/6","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Kodwa ilona eseligqame kakhulu.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=180.0,184.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/7","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Ilona eseligqame kakhulu engangiphuza ngalo itiye ke…ehhh…ngisebenzela emakhishini ngoba kufuneka phela nawe ube negamana elithe lesiNgisi. Ehhh…ngisebenza komesisi ke lapha ekhishini ke ngiwu-Moses ophuza itiye kanjalo, laphelela lapho ke futhi lona alibange lisaqhubeka.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=184.0,208.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/8","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Lona waliqanjwa ubani?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=208.0,210.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/9","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh, lona ke ngaliqanjwa insizwa yakomalume mangifika eThekwini engangizongena endaweni yayo isiphuma yona isiyosebenza emafemini. Uma abelungu bezohluleka ileligama lokuthi ngiwuMzoneli, wathi yena haybo…igama esasikuncokolisa ngalo ukuthi wena uma kuthiwa uya esikoleni uyobizwa ngo-Moses, asikubize ngalo ke leligama la kubelungu. Ngoba ubaba wake wasizakaza ukuthi sizoya esikoleni. Saziqamba amagama ke la emakhaya nabanye abafana ukuthi mina uma sengisesikoleni ngiyothi ngiwusibabani, mina mase ngisesikoleni ngiyothi ngiwusibanibani uyabona. Mina ke ngathi ngizothi ngiwu-Moses. Kanti akuzokwenzeka, uzothi ubaba…abanye sebehamba laba bemizi yabantu beya esikoleni. Wathi ubaba cha ngeke, izinkomo zami zizosala nobani. Hayi ngampela saqhubeka nezinkomo ke thina asizange saya esikoleni.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=210.0,275.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/10","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba uzalwe ngamuphi unyaka?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=275.0,278.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/11","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Mina ngizalwe ngo-1948 February 12.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=278.0,287.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/12","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Hawu, namhlanje njengoba kuwu-February 9 nje…","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=287.0,293.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/13","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   [kuyahlekwa]…February 12 kwakuzalwa mina.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=293.0,297.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/14","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Uzalwa ubani? Ubani ubaba okuzalayo?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=297.0,299.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/15","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Mina ngizalwa ehhh…uMbhanana ubaba…ehhhe…uMbhanana. UMbhanana lo uzalwa uGwegwe, ubabamkhulu loyo. UMbhanana ezalwa isalukazi esiwugogo uMaNgubane, intombi yakaNgubane eMabovini…ehhhe…","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=299.0,330.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/16","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   UMaNgubane lona uyise kwakungubani?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=330.0,333.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/17","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Uyise kagogo…ahhhh…kwakungubani konje nkosi yami…","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=333.0,341.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/18","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Hayi uzomkhumbula.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=341.0,342.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/19","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngizobuye ngimkhumbule, uyangilibala ubaba kagogo ngoba ngikhumbula nje izinsizwa zakhona oMfanizeni, ngoba izona izinsizwa ezazizala obaba…ezaziba onina kababa, izinsizwa ezizala obaba zifika ekhaya…ehhhe…izona ke izinsizwa engisazikhumbula.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=342.0,370.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/20","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   UGwegwe yena azalwe ubani?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=370.0,372.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/21","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   UGwegwe uzalwa uNqetho…ehhh…uNqetho uzalwa uDangala. UDangala uzalwa uLinda. ULinda uzalwa uLubhoko, kuyaphela lapho kubafowabo okhokho.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=372.0,395.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/22","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Ake size lana ke baba la, sihlehle kancane siqale la endlini le kaGwegwe.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=395.0,402.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/23","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=402.0,403.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/24","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Wayenamakhosikazi amangaki? Sesimbalile uMaNgubane.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=403.0,406.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43573/annotation/25","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmmm…hayi ogogo babebathathu. Ehhhe…omdala kwakuyintombi yakaNgcongo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ugogo omdala bese elanywa uMaNgubane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…bese kuba uKaMagubane wokugcina ugogo…ehhhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lana ke asike sithathe uMaNgcongo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Izingane zakhe…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Izingane zakhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uma singakwazi ukuzilamanisa futhi.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…izingane zakhe…waba nezingane ezimbili. Kwaba umfana uMbhunguka okuwuyena omdala kababamkhulu kaMaNgcongo kwase intombazane, ngithi iNtombiyenkosi igama layo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok. Yendela kuphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yendela kabani Nkosi yami…hawu sengilibele, ngizokhumbula.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Bese kuthi uMaNgubane?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   UMaNgubane…ehhh…wazala ubaba omdala uMgwazi, kwase kuba u-aunty owagana kaThabethe…ehhhe…bese kuba ke…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ewubani igama lakhe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Igama lakhe uNtshubhu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…uNtshubhu igama lakhe, bese kuba ke emva kwakhe ubaba…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Bese kuba emva kwababa u-aunty owokugcina owagana kaDlamini kaGawulezakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Igama lakhe ubani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uMantombi igama lakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok. Wagana kaDlamini.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lapha kuNqetho?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi uNqetho…abaphambili angibazi impela ke labo [kuyahlekwa]. Inzalo yakhe angiyazi ngampela ke lapho, kodwa nje ngazi ukuthi isalukazi esiwulokhuza…ehhh…uMaBiyase unkosikazi wakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…uMaBiyase…ehhhe impela.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lapha koDangala?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi nakhona mpela hayi sekukude kakhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kuqhelile.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…sekuqhelile, sekuqhele kakhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba wazalelwa kuphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mina ngizalelwe endaweni yase-Richmond. Ngizalwa ubaba, igama ke likababa lalidume kakhulu…ngiyalibona nje leli elamapasi leli lokuthi uMbhanana. Igama eladuma kakhulu kubaba ayebizwa ngalo, ayaziwa ngalo nje ezweni uMbesane. Ehhhe…leli lokuthi uGxawuzane elesithathu. Igama lobunsizwa bakhe uMbesane, leli lokuthi uGxawuzane elasesikwateni…ehhhe…Leli lokuthi uMbesane Ilona gama akhula ngalo ebunsizweni bakhe ngoba zazithi uma zimbonga zithi, sika soMbese, uthul’olwehla ngamandla ekwehleni laqikileka, isembulambhede kuvele umesisi. Uyena ke ubaba loyo ke okuwuyena ongizalayo, engizalela endaweni yase-Richmond epulazini esasilakhele kaMathikane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…usuke waya nje khona?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngiyaya khona uma kusuke kukhona okusuke kungiyisa ngakhona bese ke kukhonjwa, ngoba sekuyakhonjwa ngoba sekwatshalwa amahlathi emapulazini. Bese kukhonjwa kuthiwa nali inxiwa lakini la kuyikhona la ngazalelwa khona, bese ngiyazi ukuthi inkaba yami ikuleliyahlathi…ehhhe…Ngoba kusuke kukhonjwa kuthiwa inxiwa lakini lilapha, ngoba phela ngokususwa emapulazini abelungu babe sebenza noma yini khona…ehhhe…impela.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Baba uzalwa umabani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…mina ngizalelwe lapho ngizalwa intombi yakaDlamini.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…igama layo uChozana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uyise wayo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uyise wayo uGawulezakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hawu!\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kanti uMantombi uganela lapha nje…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ugane kaVukezakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…umkhwenyana oganwe u-aunty uVukezakhe. Kwaphambana izinkomo esangweni, wathi uVukezakhe elobola u-aunty ngezinkomo, zafika layikhaya zadlula esangweni zaya kolobola umama intombi yakaDlamini ziya kaGawulezakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kwahamba zona lezo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Zona lezonkomo azibange zisangena esibayeni zadlula esangweni zifika zizolobola u-aunty zazidlula zaya kaDlamini kaGawulezakhe ziyolobola umama.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje laboDlamini bona bami kanjani? Umndeni?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Umndeni lona noma uhlukene kodwa umndeni owodwa. Nangokwakha lapho kwakwakhiwe emapulazini lapho kwakwakhiwe ndawonye…ehhhe…kwakwakhiwe ndawonye.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje nina la kugogo uDlamini nanibangaki?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   La kumama sasibangaki thina…kufike kube udadewethu omdala uBadingile bese elanywa uBaphikile, bese kuba yimina uMzoneli, bese kuba udadewethu uThokozile, bese kuba udadewethu uBavelile, bese kuba umfowethu ekugcineni uMqondwa. Ehhhe…saba yisithupha esaphila ngeke ngibabale abadlula besabancane…Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mhlawumbe asike sibabale ukuthi babekuphi la.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh, lana babengaphambili kwami iningi labo ngoba amasu kamama abe yishumi nomuvo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hhhhaaa…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngingathi nje kulelishumi izintombi…ngoba izintombi ezaphila zaba wu-4. Ezadlula izintombi kumama besabancane, kwadlula izintombi eziwu-4 nabafana ababili besebancane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hayi, kusho ukuthi phela ke yishumi nambili lelo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi imina engididekayo, izintombi zaba ntathu kwase kuba abafana ababili…ehhhe…zabantathu izintombi ezadlula besabancane kwase kuba abafana ababili…ehhhe…ya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Yena ke ugogo uDlamini wayengunkosikazi wesingaki?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…kubaba wayezoba unkosikazi wasekhohlo, unkosikazi wesibili. Ngoba kukhona umama okuwuyena omdala uMaMkhize, bese kuba wumama wasekhohlo intombi yakaDlamini. Bese kuba unkosikazi wesithathu kubaba uMaSithole, bese kuba unkosikazi wesine uMaNgcongo unkosikazi omncane ke kababa loyo. Omama bawu-4.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…Lana ke kuMaMkhize abantwana?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   KuMaMkhize ube nezinsizwa eziyisihlanu nje okuyizona ezikhulile zabakhona, kwadlula amantombazane amabili adlula esemancane. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asibasho ngamagama ke.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…igama lalaba abaphila omdala uMphiliswa, kuzoba uMchithwa, kuzoba uMntumuni, kuzoba uMncane, kuzoba uKhethizwe LakaFleki…[kuyahlekwa]…ehhhe…umlungu njalo loyo esasakhe kuyena emapulazini okwathi sifika lapho kwakuzalwa yena lomfowethu…Ehhh…kuthiwa ipulazi lelo kwakungelaka Flenki (Frank) wayeseqanjwa ke kwathiwa…Njengoba sithe sifika nje kwakuzalwa yena kwathiwa ke, wena uwuKhethizwe LakaFlenki.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uwena osilethe lana.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngoba uwena osilethe lana ukhethizwe lakaFlenki wena, igama lakhe ke loyo wokugcina kamama omkhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lana ke kugogo uMaSithole?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kagogo uMaSithole kube nomfowethu omdala uMaliwa, kwazoba olama yena uBangilize, kwazoba olama yena uSukwayini…ehhh…kwase kudlula intombazane ke eyadlula sesikhona ke kulelizwe ke isencane nayo. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Igama layo wubani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi selingilibele ke nalo Nkosi yami ngoba wayesemncane…ehhhe…wayesemncane. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Bese kuthi la kugogo uMaNgcongo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ugogo ke…umama uMaNgcongo ube nodadewethu uGwabakhe elinye igama lakhe uNokuthula. Kwase kuzoba udadewethu uMantombi, kuzoba umfowethu uMhlanganyelwa, kuzoba umfowethu uMaleti, kuzoba udadewethu uPetengu, kuzoba umfowethu uBanjeke wayeyiwele ke yena lenda elinye.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…umfowethu ke uBanjeke wayeyiwele lenda elinye.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Iwele lakhe ke kwakungubani.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sengikhohliwe ke igama lalo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngisho ukuthi ubulili balo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh, kwakuyintombazane…ehhhe…kwakuyintombazane ngoba kade enzelwe umhlonyane nje kwasina yena umfowethu…Mmmmmm…impela.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje makusina yena usinela iwele?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…uzisinela yena newele njengoba…ngisho ngabe kwakukade kukhuliswa lona babezosina bobabili ngoba bawumuntu oyedwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje kahle ke baba siselapho ke, kusho ukuthi ke uma kukhuliswa intombazane njengoba iyiwele ngoba phela manje umfana akanamemulo nje?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Umfana wenza into eyodwa nalodadewabo ngoba bayinto eyodwa abehlukaniswa, abehlukaniswa. Ngesikhathi elokhuzwa lo…uma esesina esigcawini, nalona uyangena naye esigcawini naye asine ngoba into eyenziwa kubona yenziwa ibe yodwa ayihlukaniswa. Ngisho izimbuzi zokubika lento kufanele zibe yinto eyodwa naye, uma kwenziwa kulona, nakulona kuyenziwa akufanele kubekhona okwenziwayo komunye, komunye ingenziwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ake sithi iyakhuliswa intombazane la…Ngisho ngoba nakhu kuba khona imbuzi nje, izimbuzi zifanele zibe mbili?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kufanele zibe mbili.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kodwa ngesikhathi igonqa ke intombazane lona akagonqi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha akagonqi lona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ngoba intombazane izofaka nomhlwehlwe nje, yena uzokwenzanjani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi yena ufaka imbatha lakhe asine ngoba uwumumfana yena.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho. \n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ufaka nje imbatha lakhe asine yena…Mmmmmm…[kuyahlekwa]…ehhhe kunjalo nje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Engathi ke…ehhh…baba uzothini uma omunye…ehhh…amawele lawa umuntu oyedwa, impahla kufanele ibe yodwa ngoba umuntu oyedwa.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…iba yodwa, uma kwenzeka…ehhh…ukwenzeka ukuthi, noma kungefani kodwa njengoba uma usubenzela njengoba phela sekungabantu manje abakhombayo ukuthi kufanele manje naloyo ukuthi abe nayo into anayo, naloyo abe nayo into anayo. Ehhh…ikona ke lokhu ukuthi uma ubenzela nalona akabe nokwakhe, nalona abe nokwakhe kodwa uyenze ndawonye lento yabo…ehhhe…uyenze ndawonye lento yabo. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asithi njengoba ikhuliswa intombazane kuzobakhona nembuzi.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Inkomo iyadingeka?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…hayi uma ikhuliswa nje ikhuliswa ngembuzi. Kuyenzeka ke uma seyifike endaweni yokwemula ke kufanele ke kube wukuthi ke kube khona inkomo ke…Ehhhe…uma sebemula ke sekufanele kube khona inkomo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asike sithi ke baba uma uzokwenza ndawonye ukukhulisa nokwemula kube wumcimbi owodwa. Kuzoma kanjani? Bangamawele labantu, umfana nentombazane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ohho, uma uzokwenza kuhlangane?\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uzokwenza kuhlangane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ungakuhlanganisa futhi nakho. Uzokwenza nje ngalendlela ekufanele mawukwenze ngayo, kuphela nje ukuthi yingoba ubulili babo abufani. Ehhh…lona uzokwenza ngendlela yokuthi ungena lapho endlini…ehhh…umfana angeke angene endlini kodwa uma sebesesigcawini bazobe beme ndawonye esigcawini ngoba bawumuntu oyedwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ngisho kuculwa amaculo abantu besifazane…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Usina nabo lo…ehhhe…usina abo lona ngoba usinisa udadewabo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   So, kuzothi uma sekwemulwa ke inkomo isiqondene nentombazane?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh, ngoba la yilesigaba sokubakhulisa ukuthi bafanele bakhule kanye, kanye?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo bakhule kanye, kanye…ehhhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Bakhule kanye, kanye ngoba bawumuntu oyedwa layikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke njengoba ke uBanjani eyiwele, akhona yini amawele layikhaya?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…akhona amawele layikhaya ngoba umfowethu omdala…unkosikazi wakhe omdala unawo amawele.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani ke loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Inkosana kababa uMphiliswa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh. \n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Waganwa uMaLembede, uMaLembede wase eba nazo izingane okuthe phakathi nendawo eseyogcina, wasegcina ngamawele. Amawele akhe nje akhona ayaphila…ehhh…elomfana nelentombazane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Heyi, manje kodwa emlandweni uma nihlehla ke kuthiwani.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Emlandweni, ubaba angikhumbuli emuva kobabamkhulu angikhumbuli ukuthi kukhona iwele elake lakhona. Noma ngingazi kahle kodwa ke angikhumbuli ukuthi…ehhh…noma mhlawumbe kwenzeka mhlawumbe kwase kuba khona ukuba kuphazamiseke, kodwa nje aphilayo awazange aze abe khona uma sesibheka thina…Mmmmm…awazange abe khona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mhhhmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…awazange abe khona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke asibuye baba kumkhulu…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   UGxawuzane, waziwa ngokuthi uGxawuzane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…uGxawuzane impela ubaba…ehhhe…uGxawuzane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Waqanjwa ubani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Waqanjwa isikwata sakwa-Hullet.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Njengoba emisa isikwata nje ethi wena ulinqabelani igama.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ethi ngilinqabelani igama…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uhluke ngani wena?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ethi ngihluke ngani mina esikwateni ngoba umuntu mayelana uyaqanjwa igama lesikwata, sase sisizakala ke naso.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje base beke bakumemeze nje ngisho engakubizi umuntu?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngisho umuntu eyoshona…angimemezele nje ukuthi ngoba nakhu kufuneka…sebezwe begunyazwa ukuthi manje angibe yileligama, uyabona…ehhhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje kodwa wakwemukela loko?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hawu ngagcina sengikwemukele, laba lihle futhi uma sengilemukele ngoba kwase kuba yilona gama lami eliphasayo…Mmmmmm…ehhhe…laba yigama lami eliphasayo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba asike sixoxe ngaye umkhulu.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ungathi weyenjani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, ubaba kwakuyindoda… [ukhuluma nomunye umuntu]. Ehhh…ubaba kwakuyindoda...ehhh…Makhulukhulu eyayiqotho kakhulu okungangokuba mangingabala izigigaba zakhe. Zazinzima kakhulu ngoba, njengoba sibala nje ukwakha kwakhe emapulazini. Ubaba wayewashintsha amapulazi ngoba wayeyindoda futhi enolaka, babexabana manje nomlungu athuthe, ehhhe…athuthe ayokwakha kwelinye ipulazi. Kukhona ke la nathi esasesibhekile, baxabana naloyamlungu wahamba waya kofuna indawo kuleliyapulazi wafike wamemukela loyamlungu. Wafike wakha ke leyondlu esizofikela kuyona, sathutha ke nezinkomo…enezinkomo ke. Sathutha ke nezinkomo saya lapha kuleliyapulazi. Izinkomo ke zihlala endaweni la umlungu engaboni khona. Wakhile umuzi ngala, izinkomo zingale ezibayeni la zikhona. Kuthe esanda kufika nje kulelipulazi ubaba…ehhh…kwafuneka ukuthi izinkomo aziye ediphu. Zaphuma ke izinkomo ngale zazodlula la phambi komnyango walomuzi wakhe umlungu, kanti umlungu ngalelilanga uhleli evulande. Zathi uma ziqhamuka lezinkomo wathi umlungu, lezinkomo ezikabani? Kwathiwa hayi ezikaKunene lo ofikayo. Wathi, ezinje? Zizele azisengwa yinqaba! Wathi, izinkomo ezinjena kungaba ezomuntu! Wathi, hayi ngeke…wamnqumela isibalo ukuthi kufanele zidayiswe lezinkomo asale nezinkomo ezimbalwa. Yilapho ke ubaba la washo khona wathi yena hayi, uma esho njalo ngofela kude. \n\nWakhuluma nomunye umnakwabo wakaNgubane wathi, mnakwethu asambe sofuna amajazi siye kofuna izwe KwaZulu, basehlulile abelungu uma kunje. Bagibela isitimela ke ngalesosikhathi kwakusagitshelwa isitimela…endleleni size sifike ekuseni la eMpangeni. Bafika ke obaba bafike behla eMpangeni, behla eMpangeni bahamba ngezinyawo akukho ukuthi khona abazokugibela. Banqamula endaweni yaseMatshane beza njalo, beza njalo baye bafika endaweni la ekuthiwa yiseMatshani khona bafike bakhuleka, bekhuleka eNduneni yaseMaNkwanyaneni. Ehhh…yase ithi leNduna cha, kulungile ngizoniyisa eNkosini, Inkosi nansi ikhona la ngaphesheya. Hayi ke ngampela yabathatha ke iNduna yabaletha la eNkosini ke…Ehhh…Nazi izifiki eziqhamuka esilungwini zizofuna indawo. Oh, yase ithi Inkosi, hayi kulungile Nkwanyana ngoba abelungu badla indawo yami…ngoba la ngenhla nje kwakungamapulazi la kutshalwe umoba. Yase ithi ke Inkosi hamba ubabeke laphaya, lezifiki lezi ngifuna ziyovimba abelungu ukuthi bangangeni endaweni yami. Nempela ke wabe sebebekwa ke obaba lana imizi yakha yaqaqela yathi [ukhombisa ngesandla]. \n\nKwafuneka ke ukuthi ngoba ubaba useyotholile indawo la KwaZulu, akalande umndeni wakhe manje emuva nezinkomo zakhe, kufuneka zibuye phela izinkomo zakhe eze nazo la. Wasilanda ke ubaba nomama bethu, thina safika lana sahlala enkompolo yomlungu lo owayakhe lana. Ubaba esakha lana…esakha, wakha waqeda, hayi sasuka enkompolo sesizongena ekhaya, ekhaya elikhulu ngalena [ukhombisa ngesandla]. Sangena ke ekhaya sahlala. Wase wakha uhlelo ke manje lezinkomo ukuthi akubuye izinkomo ke manje ngoba uzibeke kwelinye ipulazi elizigadile. Ubaba ke lapho wabe esexhumana nomlungu okuthiwa uMakhalaziyotheza walapha ngaseNtambanana. Waxhumana nalomlungu ukuthi azisuke ngale lezinkomo kube ngathi izinkomo eziza kulomlungu. Wamakhela ama-permit kwenziwa konke, kwalungiswa yonke into…ehhh…kwaqedwa zaqashelwa amatrogo, zayolayishwa ematrogweni eMlaas Road. Zalayishwa ematrogweni…ehhh…uma zilayishwa ematrogweni izinkomo zeza zazokwehla eNtambanana la, sezehla kuyena lomlungu. Zafika ngampela zahlala kulomlungu izinkomo zehliswa, zahlala kulomlungu. Zafika futhi ke lana izinkomo azangazala kwaba yinqaba, angithi uxoshelwe zona ngale ubaba, zafika nala izinkomo zenza same thing ngoba sezikomunye umlungu la. Uthe ubaba esakhile waqeda esethi ke cha…ngiyayikhumbula nenkabi ayikhomba eyayinkabi ngoba kwakuphethe isibhunu lezi ezaziyisiqhenge zenze nje. Wathi ubaba, lomlungu ngizomkhokhela ngaleyankabi ezalwa uPhayindane. Hayi, nempela sazi ke ukuthi hayi leyankabi ayisezobuya izokhokhela umlungu. Eyi, ubaba uma esethi kumlungu useyazithatha izinkomo. Wathi umlungu, hawu kungasa ufile. Awunayo inkomo la wena, lezinkomo ezisengwa kanjena ucabanga ukuthi…kwakusenamalokhuza…nalamakani ayesenga ubisi.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lawa ensimbi.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Lawa ensimbi. Ngikutshela ukuthi isibalo esasilokhuzwa umlungu sase si-over kakhulu ngalezinkomo zikababa ezihleli la epulazini amakani asemaningi kakhulu ngoba kwakungelona ubisi kwakuyinqaba. Wathi umlungu awu phinde. Hawu, yenzeka indaba…Hayi ke kwatholakala ukuthi ubaba wayevele ekhuluma nalomlungu nje ngoba efuna umsebenzi kuyena wasebenza. Uthe uma esebizwa eThekwini, wasevele engafaki notice, wavele nje wasuka wahamba wayongena emsebenzini kwa-Hullet. Hawu umlungu uma esethi ubaba uthatha izinkomo, wathi umlungu hawu lona uhambe futhi lana engayifakile i-notice, hayi angivele ngimfake ejele. Hayi, kwaku sengalesosikhathi ke sokulokhuza…kwathiwa njengoba…kwabe sekufika amaphoyisa ke esefika la komama. Afika lana komama amaphoyisa azofuna address kababa, la esebenza khona ukuthi afuna incwadi ake ayibhala ubaba ukuthi…ezincwadini azibhalayo khona ziphi, khona ezothola la ekhona aye komlanda khona. Hayi umama omkhulu ke okuwuyena izinto ezazihlala kuyena azifihle izincwadi, libe lisathe iphoyisa, hayi azifihle athi nje, ayikho nje incwadi ake wasibhalela yona layikhaya. Hawu, lize liphinde emuva iphoyisa. Kanti bazothola ngandlela thize ukuthi, hayi lo la ekhona usendaweni ethile, yabe isisuka ke iveni isiphikelela ka-Hullet bafike bamthatha ubaba bazombopha la eMpangeni. Sihleli layikhaya thina asazi ukuthi ubaba uboshiwe la eMpangeni, waboshwa isonto lonke sihleli layikhaya thina singazi ukuthi ubaba uboshiwe la eMpangeni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Nithi useThekwini uyasebenza.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sazi ukuthi uyasebenza thina eThekwini. Kwathi uma kuphela isonto kufuneka ukuthi ayobonana nemantshi, kwafike kwashiwo i-bail. Wabe esebonana nabonana naye ubaba wamthumela ukuthi akofike asho layikhaya ukuthi abafike nemali eMpangeni kuthiwa i-bail imali ethile. Babe sebesuka ke omama behamba beya komu-bailer ubaba wabuya weza layikhaya. Wafika ke ubaba layikhaya hawu, kwayima sazi ke ukuthi hawu ubaba kanti kade eboshiwe, eboshwe yilomlungu. Hayi lanqunywa ke icala ukuthi hayi lizongena futhi ngosuku oluthile. Bahamba ke obaba baya ecaleni, wafike wamlahla ubaba lomlungu ngecala, lamlahla icala umlungu. Ngesikhathi limlahlile icala umlungu, ubaba wafika layikhaya evutha bhe! Engasafuni noku…kwathi usaphakelwa ukudla wangabe esafuna kudla, wasithatha isihheshe ubaba saphikelela epulazini lomlungu. Safike saziqoqa izinkomo epulazini lomlungu emahlathini, saziqoqa, saziqoqa sabona ukuthi uselele. Nale ke abethi ubaba uzomholela ngayo umlungu ayibange isasala kamlungu ngoba umlungu usemmangalele walahlwa yicala. Wabe esezishishinga zonke ubaba zabuya zeza ekhaya.\n\nKwakuyindoda eyayithi leyana uma ixabene nomlungu noma ixabene nomuntu ithi, hayi usho ngoba edlala liyophela ezinkweni. Uma ethi liyophela ezinkweni, uthi liyophela ezimantshini icala la liyophela khona. Ehhh…sabuya ke, hayi izinkomo wazibuyisa ke ubaba, zahlala ke izinkomo, zahlala ke izinkomo. Kwahamba ke isikhathi la siyakhula nathi…Ehhh…umfowethu omdala wayesemthathile wahamba wayomfaka emsebenzini khona lapho la esebenza khona ubaba, sebesebenza ndawonye. Hayi nathi kwaze kwabe siyakhula ke nabafowethu abanye. Kukhona umfowethu nje esisakanye naye, wabe esethi ubaba asifune izimbuzi. Sazifuna izimbuzi wabuya wazosenzela izimbuzi la zokuthi nathi sesiyahamba ke siya eThekwini. Hayi ke wabika ke, sasuka sahamba ke saya eThekwini saya emakhishini ke.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uhamba nobani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Nomfowethu lo engimshoyo ukuthi sasikanye naye.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe…igama lakhe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uMuntumuni…ehhhe…sahamba naye, safika ke…ehhhe…mina ke ngiya kongena endaweni yomunye wakomalume, useyaphuma yena useya ezinkontilakini usezoshiya mina la ekhishini. Ngampela ke kwaba njalo, wangifundisa ke umsebenzi, wangifundisa ke waqeda wase eyaphuma ke eya lapho enkampanini yena eselapho ezinkontilakini ngasala ke mina ekhishini. Sasebenza ke kwaba kuhle. Ehhh…ngiya endaweni yesigameko ubaba ake wasenza eThekwini esababazisa lonke izwe. Ngoba kwakuyindoda eqotho ubaba. Eminingi imizi wayakha la eyakha enkampanini ayekade eyisebenzela ubaba. Ehhh…okungangokuba kwathi noma sengiphuma lapho ke, nami ngaphuma ngoba lomlungu wayenomfowabo onenkontileka. Sasithi uma sisebenza la ekhishini aphume ophumayo aye enkontilekeni leyo yomfowabo wakhe. Ehhhe…sasebenza ke hayi yaze yawa ke inkontileka leyo ngase ngingena ezinkampanini ezinye nami. Ngangena enkamapanini yase-Newcastle, ngangisebenza ngimbamba kuyena ubaba. Imbamba ke uye…ngangisebenza ebusuku nje impela imvamisa ngibuye ngizolala la kubaba, ngihambe ntambama ngiyongena emsebenzini.\n\nKanti kuzothi sukwana thile khona la esebenza khona ubaba ngilele mina njengoba ngiyimbamba nje ngilele emini. Kuvele kube khona umuntu ohlulekayo la emsebenzini…ehhh…uhlulwa amasaka, nami la ngisebenza khona ngisebenza wona amasaka. Ahluleke lomuntu abe eseyayeka ukusebenza. Ewu, kuthiwe manje kuzokwenziwa njani kufuneka umuntu manje ozongena esikhaleni salomuntu. Abe esethi ubaba kubelungu, hayi ukhona umfana wami okhona lana, ake ngivuse yena ngibone ukuthi angeke akwazi yini ukuthi…Bathi, hamba umvuse ubuye naye. Ngezwa ubaba esengivusa, heyi, ungasebenza layikhaya, ungawabamba amasaka alayikhaya? Ngithi mina hawu baba, amasaka vele phela mina ngisebenza wona e-Newcastle…ehhhe…angangihlula ngani awalayikhaya. Athi ubaba, gqoka. Hawu, ngavuka ngagqoka ngageza ubuso ngaqeda ngathi nya. I-office nanti ngale ngoba sisenkompolo la…ehhhe…Hawu, wafika wangikhomba, nangoke umfana wami. Bathi abelungu hawu kulungile ke, akahambe ayosula la esebenza khona somenzela incwadi uhambe ke ulande i-special kaMuhle sokuthi usuzongena layikhaya. \n\nKukhona lento ke okwakuthiwa ukusendwa…kaMuhle. Ihhheee…uma ngifika ngisula laphaya la ngisebenza khona ngibuya ngiqonde kaMuhle, ngifike laphana sengilanda isipesheli sokuthi ngizongena ka-Hullet. Bafike bathi hayi wena awuqonde kusebenza wena, usebenze lana awukawuqedi unyaka ususulile sekukhona la othi uyongena khona…gxiva! Gxiva! Mi, hamba uyolusa izimbuzi ekhaya. Hawu! Hawu kwangiphelela okwaseThekwini. Kwaba sengathi ikhanda kimina izwe lingiphelele, izwe angilazi ukuthi liyisima kanjani. Ngabuyela kubaba ngafike ngabatshela ukuthi hawu sengisendiwe. Hawu, hayi ahlangana amadoda la enkompolo…hawu umfana kaGxawuzane usesendiwe…sebemsendile. Ewu! Kwakubi kwayinqaba. Cha ahlangana amadoda…wathi ubaba cha, ehhh…ngoba yimina engithe akangene layikhaya…ehhh…ngisafuna ukuyobonana naye uZinti lo omsendile…[kuyahlekwa]…Bathini abantu…angithi lento ekhulunywa ubaba ayi…yinto engazange yenziwe wumuntu ngoba mawusendiwe, usendiwe nje kwaphela nje akukho okunye ukuthi kukhona ongathi uzokhuluma noZinti athi usende umuntu. Bathi hawu uGxawuzane, hayi uGxawuzane sengathi useyagula ke ekhanda yini le eyikhulumayo. Hayi, ahlangana amadoda enza imizamo yabo, ngalungiswa nami nalokhu, nalokhuyana ngenziwa lokhuya, nalokhuyana. Wangivusa ebusuku la ubaba ngo-4 a.m. ngenza zonke izinto lana, ngenza zonke izinto kwathathwa ipasi lalungiswa, lalungiswa wathi asambe. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lilungiswa kanjani, nenzani baba? Ixoxe lento.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, phela la njengoba amadoda ehlangene nje la…ehhh…kuhlangene amadoda akoMthwalume, koMzumbe, koNkandla kobani, akekho ongafiki nesigqabo sakhe la. Liyagqatshwa ngisho ipasi liyagqatshwa nala esende khona uZinti…ehhh…nami ngiyalungiswa ngiyagqunywa ngiyachathwa ngenziwa yonke into la ngoba ngiya kobonana noZinti manje lo ongisendile. Hawu, kwathi ukusa ngaphalaza ngaqeda ngathi nya, ngageza ngaqeda ngagqoka. Wathi ubaba asambe, sahamba. Safika akukavulwa koZinti sahlala bevula ngo-7 a.m. sangena ke. Kwakuyizingqomondo ke zabelungu leziyana oZinti bahleli nje baklelile la, awuboni…itafula omunye la, omunye la, omunye la. Uma niza laphana ufike ume ngale. Ya, khuluma ndoda kwenzenjani? Wathi ubaba cha mnumzane ngilethe nangu umfana wami. Lomfana wami ubesebenza la ekade esebenza khona, kwavela isikhala la ngisebenza khona ngase ngithi akahambe ayosula khona ezongena la engisebenza khona azosebenza eduze kwami njengoba umfana wami lo. Ambuke ubaba lomlungu, abuke mina bese evele ethi umlungu, letha la ipasi avule, avule khona la kugqatshwe khona. Abuke, abuke abese evele ethatha ipensela, athathe ipeni umlungu athi hliki, hliki, hliki la kade esende khona. Athathe isinyathelo, athathe la…athathe ipasi hawu asishaye isipesheli athi, mi. hamba uye kudokotela. La ngizoyenza khona ke indaba mina, ngivele ngithathe ipasi ngingabongi. Ihhheee…ubaba! Yeyi! Angithi kukleliwe lana abelungu. Yeyi! Wake wangibamba indlebe ngangithi iyagqashuka kwaduma oZinti kwayinqaba wathi, yeyi madlebe kanyoko ulokhuza…awubongi! Awubongi ngani umlungu! Umlungu ekusiza kade ususendiwe usuyohlala ekhaya awubongi! Hawu, bashaya izandla abelungu bathi, hawu nanso ke indoda uqobo lwayo, uyabona. Ewu, ngayisithothobalana nami wathi, kulungi ke hamba uye kudokotela mina sengiyosho efemini ukuthi abangaqashi omunye umuntu uyeza.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Esho phambi kwabo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Esho phambi kwabo…ehhhe…hawu babonga abelungu, hawu basukuma abanye bamxhawula ubaba. Bathi, hayi cha uyindoda uqobo lwayo wena, uyabona. Ehhhe…izingane lezi azazi lutho izingane lezi, uyabona. Heyi, kwakuwukuphela wayehamba ubaba sahlukana lapho ngangiya kudokotela. Ngafika kudokotela walungisa udokotela waqeda. Wayefike esho ngalena ukuthi hayi ngiyeza. Hawu balinda, hawu ngangena kanjalo mina enkampanini yaka-Hullet kulukhuni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje baba mawufika, lamadoda akade ekupheka…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Heyi!\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lawa asemsebenzini athini.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Abuya wonke amadoda athi hayi ngeke uGxawuzane omunye umuntu namhlanje, ukhombise enye indlela, usule umsendo. Kwathiwa nje uGxawuzane usule umsendo kaZinti, usuliwe umsendo nangu umfana wakhe ungenile emsebenzini.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Into angakaze yenzeke.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Into engazange yenzeke ngisho semandulo. UGxawuzane usule umsendo, wawusula…ehhhe…Hawu, sahlala sasebenza kwaba kuhle kwaze kwashaya isikhathi sokuthi ubaba, hayi, sokuphela lowomsebenzi wamaphoyisa njengoba uyiphoyisa. Ehhh…wase futhi esiqoqa ubaba njengoba sase sikhona lapho sibaningi.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Izinsizwa zalayikhaya?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…wathi bantabami manje abelungu bathi, imisebenzi iyaphela manje la yokuba amaphoyisa. Manje sekuzongena enye inkampani, manje thina sesizongena ezipanini ngaphakathi. Bantabami angikuboni ukuthi kuwumqondo omuhle ukuthi ngisengaphinda ngiyobamba amasaka ngaphakathi ezipanini. Nathi sathi, hayi baba sekwanele ngoba sesiyasebenza nathi, hayi baba vele uhambe uyolusa izinkomo zakho. Hayi, ubaba waphela…kwathi abanye belokhuza yena wayefaka ipasi wayebuya eza layikhaya ke wazolusa izinkomo ke ubaba, hayi wahlala ke, wazihlalela layikhaya kwaba wuhlelo nje kwaya le, kwaya le uyabona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asihlehle kancane baba, asibuye ke lapha. Emsebenzini ke njengoba eyiphoyisa ukuphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…angithi amaphoyisa lapha…la, la ebephoyisa khona ubaba…angithi la kunenkompolo la. Kunegushede elibeke ushukela khona la, kunomuzi womlungu khona la okuwuyena ogade leligushede…ehhhe…kuphelele nje la, uyabona. Sihleli kanjalo nje la, njengoba siyizimbamba nje, siyizimbamba khona la enkompolo la ehleli khona ubaba nabantu bonke abasebenza kuleligushede.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje uphoyisa ke yonke lendawo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uphoyisa lendawo, yonke ke lendawo nje…la enkompolo uyena iphoyisa elivusa nabantu mase kulokhuza…Ngo-4 nje, uma phambi komnyango amemeze.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ukuthi sekusile?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ukuthi sekusile…[kuyahlekwa]…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Awukhumbule ke, wayememeza athini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Wayethi nje uma ema phambi komnyango ubaba athi, ehhhe…sekungawo ke amagam’enkehli owaphuma uthe uzoyisebenzela, unomdakalasi vuka ke sekuyisona isikhathi, 4 o’clock. Kukhona indoda ke eyakaMkhize eyake yalala…angithi la kulala ngisho abantu abasebenza emshinini ngale e-Clairwood, balala kulenkompolo. Isisuka ke lendoda isifika late emsebenzini. Bayabuza ke abelungu why wafika late kwenzenjani? Uthi, hayi uGxawuzane angimuzwanga mina akasivusanga. Kuthiwe kanjani? Uthi, hayi angimzwanga. Manje ke ubaba njalo ke…kwabuya ke i-complain ngale yokuthi, lona uthi ufika late nje awubavusanga ngo-4. Uthi ubaba akwenzeki iphutha ngo-4 ngiyamemeza noma ikanjani. Manje ke wayesethi uma ememeza athi, ngisho kuwena Mkhize…lendoda ilala ekhoneni lendlu lapha. Athi ngisho kuwena Mkhize ekhoneni vuka uzithathe sekungawo amagam’enkehli…[kuyahlekwa]…ehhhe…Eshintshana ke lamaphoyisa nalelo livuse ngokwalo, nalelo livuse ngokwalo, nalelo livuse ngokwalo bangamaphoyisa la.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Bayahamba ke bazungeze ke la?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…bazungeze nje la kodwa njengoba manje la kuyigushede nje ikakhulukazi nje…angithi nje la esangweni nawu umuzi womlungu. Kusho ukuthi la yisango leli elingena enkompolo, bahleli lapho ke nje bona bagade lapho ukuthi yini engenayo, yini eyenzeka njani. Okungangokuba nje, njengoba ngithi ubaba wakha eminingi imizi ngoba ukuganga kweTheku kwakukukhulu. Kodwa abantu babemesaba ubaba njengeNkosi ukuthi uma uke wabonwa uGxawuzane wenza iphutha uvelelwe, uyabona. Ngisho inunwana yakhe umuntu abethi uhamba nayo wayeyifihlela ukufa, uyabona. Ngoba ubaba wazi ukuthi nje, kufanele ukuthi uma uyinsizwa uhambe uyoshela izintombi ekhaya uganwe, wakhe umuzi kayihlo…ehhhe. Wayenganqeni ubaba uma ekubhadamile uhamba nalelogundane ohamba nalo athi yena hawu…asho ubaba wakho. Hawu, mntaka sibanibani, hawu ngikuthembe kangaka…Mhhhmmm…uhamba nezinja eThekwini ngikuthembe kangaka? Angabi nendaba nokuthi lomuntu ohamba naye uyisimakanjani…[kuyahlekwa]…Esatshwa nje ubaba ngalendlela ongayazi kuthiwa nje yeyi, uGxawuzane angalinge nje akubone. Bakha imizi abantu. \n\nThina ke njengoba siyizingane zakhe ke njena, sasithi noma kungabe usebenzaphi la usebenza khona. Ntambama kufanele ubuye, ushayise la usebenza khona noma kungabe ukuphi la usebenza khona, siya kubaba la siya khona. La kulenkampani kuphekwa isitambu esidliwa la, uzodika isitambu ubaba asibeke lana sidle siqede kuyima siphuma ke sihamba sisabalala ngezindawo esiyohlala kuzona. Kodwa nje siqale phi, siqale kubaba…Mmmmm…Kuxoxwe lana, kuxoxwe lana yonke into ngisho kuhlangenwe lana, uyabona. Uma uke waphazama, ubaba wayengenakho ukuthi kuphakathi kwabantu noma kunjani. Ukuthi kuphakathi kwabantu noma kunjani, lokhu ke okwagcina abantu sebethi, hawu…Ngoba wayephoyisa kodwa ke kuqala kwakuphoyiswa ngezagila kwakungekho ukuthi yini. Uyabona uma elokhuza isagila nje isona asiphethe futhi isona adondolozela ngaso, uma uke waphazama nje isagila sizosho ekhanda nje. Yeyi! Awuzwa kahle wena! Uyabona, phambi kwabantu akanandaba ukuthi kanjani. Yeyi…Manje abantu bayibuke lento bethi hawu uGxawuzana…ukube kwase kukhona leligama lokuhlukumeza, ngabe babethi uGxawuzana uhlukumeza izingane. Kodwa kwakuwukuthi nje, hawu uGxawuzane akeve engaziphethe kahle izingane zakhe. Ekugcineni labobantu sebexakiwe izingane zabo, yibona ababethi ewu, sasithi uGxawuzana udlala ngezingane zakhe. UGxawuzana sasingazi ukuthi kanti uyazakha izingane zakhe ngoba ayikho ingane kaGxawuzane eyake yabheka eceleni yenza ukukhohlakala, neyenzani. Zonke zenza into efanele zaganwa zakha imizi, uyabona…ehhhe…Kusho ukuthi uGxawuzane uyena owayeyindoda ngampela eyayiqondile, wayeqondisa izingane zakhe. Sekusho labantu manje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ababekhala.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ababekhala, bekhala ngathi ukuthi ubaba mhlawumbe uyasihlupha kanjani, uyabona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kodwa phela wena owonile wawusuke wazi ukuthi ngonile.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Wawusuke wazi ukuthi wonile. Angithi ngelinye ilanga wake wathi akangiqede kuneNdiya eliqoqa i-washing la enkompolo. Manje ngifaka ilondolo kulona ngilikhokhele, selifuna imali. Ngilokhu ngithi mina…uJamludi igama laleliNdiya. Ngithi, hayi awume Jamludi ngizokunikeza imali yakho, uyabona. Haaaaa…ubaba kanti uyezwa, lidala leliNdiya. Hayi, wangiphophotha ikhanda uthi, ungakhuluma kanje noJamludi? Untanga yenu uJamlundi? Mina ngikhuluma ngoba ngithi Indiya nje phela…[kuyehlekwa]…Eyi, uthi untangayenu, untangayenu lo ongakhuluma kanje kuyena? Eyi! Hayi! Kwaduma inkompolo uyabona abantu, yeyi! Kanjalo nje, sakhuliswa nje ngaleyondlela enjalo. Ngisho nala endaweni ubaba wayaziwa nje amadoda ukuthi hayi, phela laphana akuyi lubuyayo laphana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba laphana, uma evusa abantu ngo-4 isikhathi usibona kanjani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Isikhathi, kwakunewashi lapha enkampanini elaliba endaweni la kudlelwa khona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngoba leliwashi, njengoba bengamaphoyisa kukhona isikhathi okufanele besiqikelele njengoba eyiphoyisa nje. Kukhona la beya ko-reporter khona, angazi ukuthi lento babefike bayifake kanjani ezo-reporter ukuthi u-report (thile) kugada lokho ukuthi iphoyisa belingalele yini. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ufikile la.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ukuthi ngalesikhathi, u-report (thile) ngalesikhathi, uyabona. Ehhhe…kwakuthiwa ugwaziwashi lapho. Ufike ufake leyonto isho lesosikhathi, isikhathi sasaziwa nje sibekiwe laphana. Besazi isikhathi ukuthi ngalesikhathi kufanele ukuthi bavuswe abantu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje lokuvusa abantu kwakungumsebenzi wabo yini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…umsebenzi walo iphoyisa, angithi lo ocasha ngaye nje ubaba othi akamvusanga ucasha ngokuthi manje…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Akawenzanga umsebenzi…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Akawenzanga umsebenzi wakhe and ngampela i-report yabuya yeza kubaba ukuthi, nango lo uthi ufika late emsebenzini awumvusanga, kanti uvuse kanjani. Wathi ubaba cha, mina ngimemeze ngendlela engihlale ngimemeza ngayo, vele abantu angibavusi embhedeni kodwa ngimemeze ngendlela engihlale ngimemeza ngayo. Ngoba ufike ame phambi komnyango.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Angawushayi yini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, uyavula. Uyawuvula umnyango, angithi phela nilele ispani lana, uyabona enkompolo. Uyawuvula umnyango amemeze evulile athi sekungawo amagam’enkehli. Akekho umuntu ongezwa…ehhhe…athemelezele aqede athi nya. Abuye aye kwenye indlu, abuye aye kwenye indlu akhuphuke aye estezi. Inkompolo iyisitezi phela, akhuphuke nakhona amemeze kanjalo. Kuvuka noma ubani uma sekuwu-4, kuyazeka ukuthi u-4 ke manje nako sebevuswa, nangu uGxawuzane esevusa sekuwu-4.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje baba njengoba uthi wayenolaka, nanixoxa yini naye nina njengabantwana bakhe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Eyi, ubaba kwakuba nalesosikhathi ukuba namhlanje weneme nje niyakwazi ukubuye nixoxe lokhuya, nalokhuyana. Kodwa sikhula nje thina ubaba kwakungekho ukuxoxa naye. Ukuxoxa nje naye ukuthi nje kukhona indaba eningayixoxa, hayi kwakungekho, kwakungekho ngoba wayesabeka.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje manihlezi nje naye kuthulekile nje uma engakhulumi yena?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uma engakhulumi yena sizozixoxela sodwa, kodwa kufuneka siyigade inkulumo esizoyixoxa sodwa uyabona…ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngoba ulalele.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngoba ulalele, ikakhulukazi into yena ayifunayo ufuna manikhulume ngendaba yezintombi emakhaya, uyabona…ehhhe…hayi indaba yokukhohlakala. Ufuna nikhulume ngendaba yezintombi emakhaya uyabona, ukuthi intombi yakasibanibani uyabona, ngingenza kanjani…ehhhe…ngike ngafika kanjena, uyabona. Uzogcina esephendula ke naye lapho ukuthi, hayi intombi uyiyeke la. Bekufanele intombi mayiqhamuka yenza kanje, yenza kanje bekufanele mawenze kanje. Uyabona…ehhhe…ixoxwe ke indaba.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Imali, imali lena oyiholayo njengoba usebenza la niyibeka kuphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Imali, noma ubani la, ekupheleni kwesonto uma uhola ngesonto siya kuyena ubaba siya kobeka imali. Imali nje ihlala kuyena. Ngisho eyabafana bakulendawo ababesebenza nje eThekwini, kwakwaziwa nje ukuthi abafana bakulendawo imali ibekwa ubaba, uyobuya nayo ekupheleni kwenyanga uma ebuya. Afike ke layikhaya hayi, athumele izingane…nayi imali yomfana kasibanibani ayiphathisile. Eyethu ihlala kuyena. Ukuphela, ngesikhathi umnikeza imali, uzokunikeza leyomali efanele ukuthi yiwu-pocket money wakho. Uyabona, athi nansi ke ezokugada, athi imali ezokugada…[kuyahlekwa]…ehhhe…usale naleyomali. Phela uyaziwa ukuthi uhola malini. Imali ozoze ube nayo yokuthenga ezinye izinto ngoba phela singamabhungu sifuna izinto ezicwebezelayo, naleziyana. Kufanele ngibambe ama-overtime, uyabona. Ngibambe ama-overtime, uyabona uma ngibambe ama-overtime ngiyazi ukuthi imali yomholo nje iyaziwa ubaba, ngizofika ngimnike imali yomholo. Le yama-overtime ngiyahamba ngiya ka-tailor ngiya kosika.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje lama-overtime wayengawaqondi yini wona?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha, ama-overtime akanendaba ngoba imali leyo…imali eqhamuka eceleni, uyabona…ehhhe…Kodwa nje imali yomholo iza kuyena kuphela. Thina sasebenza…uyabona lomfowethu lo engithi saya naye eThekwini sasebenza, siphuma nje emakhishini saphuma sesinezinkomo. Ehhh…imali yami mina yayisihlangene u-R30 neyomfowethu isihlangene u-R30. Ehhh…wathenga isithole somfowethu ngo-R30 nami wangithengela isithole ngo-R30…ehhhe…saba nezinkomo nje zethu esesazi ukuthi…Sisebenza emafemini nje ziyazala izinkomo la, sesinezinkomo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Nihola malini la emajalidini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Emajalidini…[kuyahlekwa]…ngesimanje sasithi thina opondo abathathu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngenyanga?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngenyanga. Kwakungopondo abathathu imali oyiholayo…ehhhe…uhole Opondo abathathu. Kwahamba, kwahamba nga…intombazane ile ihamba ebengisebenza nayo…abelungu…Ngoba ipheka nje ngiyayibuka, ngoba kwakuthi mina ngisebenza engadini kuthi ntambama ngihambe ngiye kogeza ngiqede bese ngibuya ke ngishintshe izingubo ngifake okhishini abasha, abahle aba-ayiniwe. Sengiya ekhishini manje ngaphakathi, ngikhumule lokhu ebengisebenza ngakho engadini. Ehhhe…sengiya phakathi ekhishini nephinifa lakhona. Ngiyibuke ke intombazane ukupheka kwayo ukuthi hayi cha iyapheka yona yenza kanje, kanje. Kwathi ngelinye ilanga ihambile…abelungu…ngapheka.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Bengashilo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngapheka, ngapheka nje ngenza lento engike ngiyibone iyenza. Ngayenza, ngayenza, ngayenza ngapheka inkukhu yantothombela, ngacwenga nelayisi ngalibeka kahle. Ngathatha, mase ngideka itafula ngabeka ngalena ngakubeka ngendlela konke. Bangikhuphulela imali ngalelolanga abelungu ngahola u-R5, kwafakiwa upondo ngaphezulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje wena baba wenza lento nje wena awuyifundisiwe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uhlale ubuka njalo nje?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngihlale ngibuka nje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ngisho nokudeka itafula nokubeka izitsha la ukuthi imfologo ayibe lana, ayibe la…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hawu ngase ngilideka ngendlela yakhona, yinto nje esase…thina besiyenza into ngokuyifunda.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngokulokhu ubuka nje?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngokulokhu ubuka nje…thina layikhaya ubaba, thina…ehhh…Bhungane ubaba akazange thina aze asifundise layikhaya. Wagcina ubaba ethe, hayi bantabami ngoba niyakhula nizoshintshana kwagcina kungenzekanga, uyabona. Kodwa isibusiso aba naso ubaba, akekho noyedwa umfana kuyena okwake kwathiwa akasebenzi ngoba engafundile. Futhi isigcino, imvamisa kwagcina labantu abagafundile sebesebenza imisebenzi yabantu abafundile. Umfowethu wakamama omkhulu kaMaMkhize olama omdala ugcine esene-office engazange aye esikoleni. Esene-office ewuthisha wo-driver efemini lapha besisebenza khona, ewuthisha wo-driver efaka ijazi elimhlophe. Ngenhlahla wasebenza ekhishini la emapulazini ephatha izingane zabelungu wazi ulimi lwesiBhunu walibamba, wayenekhanda elilula. Walubamba lolulimi uyabona, wasazi lokho nje…esebenza umsebenzi wezifundiswa…okuha…Ubaba wayekusho lokho esaphila ethi, cha mina noma kungathiwani kodwa akukho engikhala ngakho ngoba izingane ayikho ekuthiwa ayisebenzi ngoba kuthiwa ayifundile. Ngenhlanhla ke, kwakuyinhlanhla yakhe ke naye uma ngibheka ngoba kwamina uma ngingase ngibeke nje okwenzeka kimina ngayo ilokhuza kababa…Ngisebenze, ngasebenza lapha mina enkampanini…ehhh…ngokulokhuza ke ngagcina sengi…ngoba ngagcina sengifundele nokushayela, ngishayela ama-forklift. Ngagcina sengiphuma kuma-forklift ngagcina sengishayela ogandaganda ngagcina…Kuthe nje ngikogandaganda kunamaloli ke akhona la ngaphakathi enkampanini. Ngoba ushukela lona uthuthwa amaloli ezinkampani lezi zangaphandle kodwa kukhona awasenkampanini lawa mpela amaloli ahudula izinqola. Kukhona iloli elihudula inqola elithwala udaka, kukhona iloli ehudula inqola eyithangi, amathangi lawa…Alayisha amanzi lawa awasha ushukela ngoba lamanzi awa-drain (nwa) emfuleni, eMngeni, a-drain (nwa) ayiswe kakopeletsheni ayolokhuzwa khona ngoba azobulala ofishi elokhuzeni…ehhhe…ngoba anama-chemical. Ehhh…labo-driver bangaki lana, bathathu labo-driver aba-driver amaloli bayashintshana, kukhona ongena ekuseni aphume u-2 p.m. kukhona ongena ngo 2 a.m. aphume u-10 p.m., kukhona ongena ngo-10 p.m. aphume ekuseni. Kwase kuba khona ke u-driver osesula la, kusho ukuthi sekukhona la ethole khona umsebenzi nje omunye. Eyi, senginezincwadi ezinkulu ke manje u-code 14.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hayi bo!\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Bayibhale ke incwadi abelungu, bayibhale bayibeke ebhodini bathi sifuna u-driver ono-code 14 no-matric, standard 10. Ewu, nasi isikhala madoda…Hhhheee…hayi basuke bahlale ke laba abano-matric ke bathathe ama-form bagcwalise. Bese nami [uyahleka]…ngihambe ngilithathe ifomu leli angifundile phela mina. Ngifike ngaphakathi kubafana ngikhiphe i-ID yami ngithi ngigcwaliseleni la bafana nayi i-ID. Bagcwalisa, bagcwalisa, bagcwalisa kuyahamba ke kuphonswe ebhokisini, nami ngafike eyami ngayiphonsa khona la kuphonsa khona bonke abantu ngase ngithula. Kwahlalwa ke, kwahlalwa uma sebezilokhuza ke lezizinto hayi ke sekuthiwa ke abantu bonke bayabizwa bazokwenza ama-interview manje alomsebenzi. Kufikwe ke…nami ke…benze, benze, benze lifike elami igemu…[kuyahlekwa]…ngizwe sengibizwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Unjani kodwa uvalo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Lukhona, habe…ngizwe sengibizwa, Bhodoza nakhu uyabizwa e-office lapha uyabizwa. Hawu, ngingene la…hawu, izi-manager, nazi izi-manager ziqhethile lana zase process ngoba lena i-department yase-process lena enalesikhala. Nazi ziqhethile lana. Hawu, ngifike ngihlale lapha. Hawu, ya Kunene…ya ndoda sinesikhala somsebenzi la…ehhh…sithe ke asingaqale siqashe ngaphandle…ehhh…ake siqale sifune ko-driver abanezincwadi la ngaphakathi. La ke sifuna u-driver ono-code 14 no-standard 10. Mmmmm…ngithi mina cha, mina u-standard 10 anginaye kodwa u-code 14 nginaye. Abhale phansi umlungu, abhale phansi…athi hayi kulungile ke usungaphinda emuva. Hayi ngiphume ngihambe. Beze abanye kanjalo, beze abanye kanjalo. Eyi, hayi ke…[kuyahlekwa]…la indaba izokwenzeka khona, kukhona umfana la osebenza kuyona le-department kulama-office ala ngaphakathi, uganwe kithi la uganwe kaNene. Ehhh…ubethi uzama naye ukungikhulumela kule-manager yakhona, hayi ithi ibuya lapha i-manager ibe ithi hayi loyamuntu wakho wena uthi akanalutho uno-code 14 kuphela. Manje yini ke esingayenza ngalomuntu, ayikho ke into esingayenza ngaye. Bese ethi lomfana cha kodwa kulungile, kodwa ke mfakeni naye ohlelweni loku-tester uma seku-test (wa). Hayi ke kube ukuphela ke.\n\nHayi lishaye ilanga, lishaye ilanga le-test. Kuthiwe bonke abasebusuku abangahambi…ehhh…abashayise ngo-6 p.m. balinde u-7 p.m. bazofika laba abazo-tester bazongena u-7 p.m. Hayi singene nathi ngo-7 p.m. thina vele singena u-7 p.m. Baqhinqile lana izinsizwa ezino-standard 10 inqwaba. Hayi cha, kuthi uma kushaya u-7:   30 p.m. kuqalwe. Hayi, zi-test (we) lezinsizwa, zi-test (we) kwathi ngo-11:   00 p.m. Kwathiwa Bhodoza uyafuneka e-garage, lathi ghhhheee…uvalo. Ngathi Nkulunkulu kaShembe ngizokwenzanjani…Hhhhiiii…ngiya ko-test (wa). Hayi, ngisukume ngishone khona, hawu ngiyafika nali iloli selimile la. Hawu! Athi umlungu woza, ngize. Athi, gibela phezulu. Ngigibele, angene ngale. Athi lidumise. Athi, shaya ukhiye, ngiwushaye ukhiye. Athi, lalela la ke yiloli ke leli, yiloli elikhulu leli. Uyalibona lelilambu njengoba liduma nje kufuneka lize licishe kuyokhomba ukuthi usugcwele umoya. Ehhh…i-gear 1, 2 abale kuze kuyoshaya ko-8. Ngithi mina ihhheee…athi uma liku-5 athi, presser la ungene la…Heyi, uyabona. Heyi, ngithi mina Mmmmm…yaqala ke inkathazo man! Athi ke, right ke asuke kugibele abantu babe babili. Ehhh…isuke iloli ke ngizame, ngizame ngishintsha ize iyoshona ezansi, ize iyophenduka bathi phenduka bese zishona emphelankani ke. Kukhona umphelankani la ziyophela khona, la isebenzela khona leloli. Ingena endaweni engaka [ukhombisa ukuthi indawo incane] la kufanele ikhongozele khona i-bouzer kufanele ingene endaweni engaka. Ushona le, kufuneka uyibuyise nge-reverse…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Izongena la.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Izongena la ngesinqe. Eyi! Athi shona le, ehle phansi umlungu. Ihhheee…hayi, Bhungane ngajuluka ngamanzi teke!\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hayi kufanele.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngilwa, ngilwa, ngilwa yabuya, yabuya Bhungane yabuya. Ngiqeqeshwe ugandaganda, uyabona ugandaganda lo ungiqeqeshile ngoba ngishayele nje unezinqola ezijikayo, uyabona…ehhhe…Hawu ngalibuyisa iloli, ngalibuyisa ngalwa nalo sengijuluke sengimanzi labuya langena khaxa, kodwa laba seceleni kancane kodwa nje langena. Kwathiwa lokhu kusile akekho noyedwa oke walifaka ngaphakathi kulabo standard 10.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Baba!\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uyezwa! Kulabo-standard 10 nje oloku kusukele ekuseni akekho noyedwa elike langena kuyena la ngaphakathi, kwathiwa liyaqala ngami. Yeyi, kwabuya ngisho laba bezinyunyana, babuya okuyibona abaphethe bathi angehle phansi sengijuluke ngimanzi nginjani. Bangibamba ingalo bathi, bashoni…Kuthe kusuka wathi umlungu gibela phezulu, ngagibela phezulu, wathi lishaye liphinde e-garage. Ngalikhipha lana laphinda e-garage ngafike ngalipaka ngaphinda emsebenzini engiwusebenzayo ngahamba ngayosebenza.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Unjani ukukhathala kodwa?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Eyi, nginjani…Hayi, ngabuya ke sasebenza, sasebenza angisazi kwakungo lwesingaki. Ngithi impela kwakungo Lwesibili. Sasebenza, sasebenza kwathi ngoLwesibili olulandelayo kwathi ehhh…Bhodoza uyafuneka e-personal office. Ngathi mina hayibo madoda kwenzenjani, ngashona khona la sasiyokwenza khona ama-interview…[kuyahlekwa]…Ngafika naba baqhethile laba ababesilokhuza.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kuseyibona labo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kuseyibona labo, vele nje yibona labo izi-manager zase-process. Zathi, cha Kunene ubizwa ithina, siyakubiza ke, cha umsebenzi uwuphasile. Ngithi mina, kodwa Nkulunkulu wami. Kwathiwa uwena ophasile elolini banginika iziyalo, banginika iziyalo, banginika iziyalo ukuthi iloli kufuneka ngiliphathe kanjani, ngizoke ngihambe no-driver omunye inyanga yonke engikhombisa nokusebenza kwakhona ukuthi kuchithwa phi kwenziwanjani. Ehhh…umsebenzi ngiwuphathe kahle, ngabonga. Ngaphuma lapho Bhungane ngakhumula i-overall ngafaka o-safari laba abafakwa izifundiswa zasema-office, uyezwa. Ngihola manje imali yami iya kulabantu abafundile, abafunde…ihhhheeee…into engangimiswa abantu, angazi ngisho u-a.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ukuthi lento yenzeke kanjani.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uyezwa! Bethi awukahle, ngoba wena sikwazi kahle uyibhinca langempela. Uyibhinca nje wena…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Futhi awuyifihli lento baba…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Angiyifihli lento yobubhinca ke vele ngiyiyona. Wenze kanjani? Ngithi mina hayi kuzenzakalele bafowethu ayikho into engingayenza nami kuthuke kwenzeka nje, uyabona. Hawu, kanjalo nje lokho okuncane ngiyakwenza ngoba ngisho amalokhuza e-meter lawa afakwa iphepha leli elifakwa laphana ku-speedometer ngiyalenza ngilibhale nalo, ngiyifake nami incwadi kanjalo…[kuyahlekwa]…uyabona. Engisho ukuthi yonke leyonto, hayi ukuthi yayisuka phi, yayisuka eziyalweni zikababa uGxawuzane…ehhhe…yayisuka eziyalweni zakhe nasezibusisweni zakhe. Ehhh…Bhungane yeyi, uyabona leyandoda kwakungenye indoda leyana ngoba…ngangokuba uyabona ubaba ngendlela ayeyiyona njengoba ngithi sasimesaba. Uyabona layikhaya ubaba wayenezinkomo eziningi njengoba ngisho ukuthi nathi sasizithenga izinkomo kodwa wawungeke usho ukuthi unenkomo esibayeni…[kuyahlekwa]…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uzoba kanjani nayo ela?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Inkomo nje kwakwaziwa nje ukuthi ekababa wenza noma yini ayithandayo ngayo ngesikhathi asithandayo, nokuthi futhi kwenziwani ngayo awazi lutho ngayo wena.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Futhi nani aninankinga baba ngoba nikhule kanjalo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sasingenankinga…angani phela lento uyenza kithina singenankinga. La ke ezoba nelokhuza khona ke Bhungane. Ubaba ubethi uma siganwa, sishadiswa ngoba phela asiganwanga nje thina, nathi nje besiganwa nje kanjalo. Abuke esibayeni athi hayi, kukhona inkomo engiyibonayo ukuthi hayi leyankomo…athi, akuthathwe leyankomo leya, naleya izona ezizohlatshwa zihlatshelwe udwendwe lalomfana kube kanjalo. Kanti uthatha nje mhlawumbe eyakho noma eyakuleyandlu noma…[kuyahlekwa]…uyabona. Akekho umuntu ozothi wakhomba inkomo yasendlini yami iyohlatshelwa umfana wakwenye indlu, akekho umuntu ozokhuluma leyonto, uyezwa. Lokho asekushilo nje usekushilo, ziyabulawa izinkomo luyafika udwendwe kuyahlaliwa futhi. Kuyahlalelwa futhi akunankinga, uyabona. \n\nOkuhambe, kwahamba ke kwafuna ukuba yingqinamba uma sekufika izinsuku zemihla yokuphela kuyena emhlabeni, uyabona. Kulesosenzo nje kuhleliwe kukuhle…ehhh…Ubaba wagula, wagula, wagula kuthe…ngikhumbula ngalelilanga ngafika elele e-King Edward uyabona, kade engakayi kolaliswa embhedeni efakwe…uyabona engene khona esibhedlela esalalisiwe eduze kwala kubhalwa khona amagama. Ewu, ngafike ngambona kwabonakala ukuthi akangiboni kwakungibona ubambekile impela manje, uyabona ubambeke impela. Eyi, madoda kuzokwenziwa njani. Hayi emva kwami uma sengiphumile bamthathe bamuyise kwi-ward, kanti ingaleli langa azohamba ngalo. Ehhh…sibuye ngakusasa sombheka. Uma sifika, sifike hayi ubaba ubambekile yena kodwa, uyabona…athi ubaba bantabami…angasitsheli lutho oluningi. Athi nje, bantabami hambani niye e-office ningicelele i-pass out ngiye ekhaya. Hawu, ubaba ucela i- pass out egula kanjena. Wathi, ningakhulumi izinto eziningi hambani niyocela i-pass out e-office, ningicelele i-pass out. Kunezimoto ke…nibuyise imoto izongithatha. Siye ka laphana sifike sikubeke lokukhuluma bafike bangasihluphi nalapha, bafike bayibhale incwadi ye-pass out. Athi, qoqanani nonke, qoqanani nonke niye ekhaya. Kwathi nje uma kuvunywa ukuthi bayamdedela esibhedlela wathi, qoqanani nonke niye ekhaya nabalokhuzana bacele emsebenzini niye ekhaya. Ngempela senza kanjalo akekho noyedwa owayengekho, okwathiwa unqatshelwe noma kumi kanjani sabuya sonke. Sabuya naye ubaba seza layikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani owayeqhuba imoto?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Umfowethu lo olama omdala uyena owayesewu-driver. Hawu safika ke layikhaya ke. Safika layikhaya…ehhh…sangena kagogo sagcwala indlu sathi… [ukhombisa ngezandla] …uhleli lapha ubaba esitulweni. Wathi, bantabami…ehhh…bese ngihambile…ehhh…ngihambile, ngihamba uhambo ngibuyisiwe, umndeni ungibuyisile. Ngibuyisiwe mina bese ngihambile ngibuyiswe umndeni, umndeni ungibuyisile wathi angibuye ngizoxazulula ngoba nizoxabana into eningeke nilanyulwe muntu. Hawu, salalela. Wathi, umndeni uthi angizohlukanisa izinkomo njengalesenzo ebengisenza. Bengithatha izinkomo zakwenye indlu ngiyise kwenye indlu, ngizisebenzise ngendlela…uyabona, ngoba kwenza mina. Uthi umndeni uma ngingasekho ke leyanto izoxazululwa ubani. Uthe ke umndeni angibuye, njengoba ngithi buyani nonke nje umndeni uthe angibuye ngizolungisa yonke lento engangiyenza. Kukhona umfana nadadewethu lana lona okuwuyena…lona ongale eGoli, lo uNunu ubemthanda kakhulu ubaba yena lowamfana. Uyena mfana abemthanda kakhulu, uyabona. Uthe esuka wathi right, yilokho ke bantabami ebenginitshela kona ukuthi mina bese ngihambile ngibuyisiwe. Ngakho ke njengamanje thathani isitulo nisibeke esibayeni…ehhh…wamemeza yena lomfana. Wathi Nunu thatha ibhuku nepeni, wabayeka bonke laba bethu abafana wamemeza lo kadadewethu wathi thatha ibhuku nepeni siye esibayeni. Laba bethu wathi abalokhuze izinkomo. Wafika esibayeni sabekwa isitulo, weza ubaba wadondolozela waze wafike wahlala esibayeni esitulweni. Sabuya ke nathi sabuthisa nomama bethu namakhosikazi ethu kwahlalwa ngaphandle kwesibaya kathi, thinca!\n\nWaqala ke ubaba la esibayeni wathi njengamanje bafana, khiphani ezakaMaMkhize izinkomo zonke nizibuyisele eceleni. Uyezwa, yeyi! Basuka abafana bethu laba bazikhetha, bazikhetha, bazikhetha zabuyela eceleni zonke. Wathi ziphelele? Bathi, zonke ngoba abafana bayazazi. Right, wathi khiphani ezakaMaDlamini nizibuyisele eceleni, zakhishwa zabuyela eceleni. Wathi khiphani ezakaMaSithole, zaphuma. Wathi khiphani ezakaMaNgcongo, zaphuma. Waqala ke wathi right, ngathatha izinkomo zakaMaMkhize ngemulisa izingane zakaMaDlamini amantombazane, ezingaka. Khiphani izinkomo ke lapho kaMaDlamini nizise ngala kaMaMkhize, zaphuma. Ngathatha izinkomo ezithile endlini ethile zenza ukuthi…zakhokhwa izikweleti, zakhokhwa esibayeni kwashaya u-12 a.m. izinkomo zisesibayeni, uyezwa. Ekhokha izikweletu ubaba abuyiselwe zona emazulwini. Kwathiwa ngeke bamvumele alokhuze engayilungisile lento. Wazikhokha izikweletu, wazikhokha izikweletu kwathi la ziphela khona kuthi nya! Wathi ke, ziphelele ke manje akukho umuntu ozokhala athi kukhona inkomo eyathatheka yakhe yangakhokhwa. Wathi izinkabi…uyabhala njalo lomfana uhleli la uyena mabhalane wakhe. Ngesikhathi elokhuza lento uyena obhalayo ukuthi sezikhokhiwe lezi zaka masibanibani ezingaka, isikweletu saka masibanibani sikhokhiwe, esaka masibanibani sikhokhiwe. Wathi la eqeda khona wathi right, izinkabi ebengizidayisa nazo bengizidayisa kanje…ehhh…akekho umuntu ebengithi hayi lezinkabi ezaka masibanibani. Right, lomfana ula kuyena njalo wathi bhala. Ezaka masibanibani izinkabi zazingaka, sekubalwa ezinkabini manje ayezidayisa zemali ese-bank, uyezwa. Ezaka masibanibani zazingaka, ezaka masibanibani zazingaka ezikasibanibani zazingaka, uyabona. Wathi, ibhuku lase-bank uwena ke olaziyo sibanibani, esho umfowethu omdala…ngilishiya kuwena.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Esho ubaba uMphiliswa?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…wathi, uyabona ke…wambiza ngegama wathi Mphiliswa uyabona, labafana bonke njengoba belayikhaya ngibashiya kuwena. Hawu, hayi ke kwaphothulwa kwaqedwa kwathi nya, kwathathwa isitulo sabuyiselwa endlini wahlala, wahlala. Wake waphila nje futhi isikhashana, hayi waziphilela nje isikhashana, isikhashana hayi kwadla ukuthi ngeke phela kwase kuvele sekunqunyiwe. Kwasuka samthatha samfaka ka-Mc cord, wahamba ubaba ehamba nje engase nasikweletu engasenalutho, uyabona. Engisho ukuthi lesiyasimo engasibona saba wumlando kimina Bhungane. Saba wumlando kimina okungangokuba mina, mina ke nje, uNkulunkulu uke asebenze ngenye indlela ngoba isimo engasibona kubaba. Ehhh…sekuhambe kwahamba ngasibuka ngathi mina, nami lesikhathi esengisiphila sesiwumusa kaNkulunkulu. Uma sewungale kwa-70 sewuphila phansi komusa kaNkulunkulu…ehhhe. Ngase ngikhuluma nje nabafana, cha bafana…ehhh…ngosuku oluthile engathi ningake nibe khona lana…kukhona ke laba abanye esengibakhele ngale eMaDlanzini. Ngathi abehle nabo ngalena bafike ngalolusuku oluthile lana. Hayi ke bafika nalaba bakadadewethu bafika ngoba nabo banezinkomo la yonke into. Ngathi abafike la nami ngenza njengobaba, angingenanga ke esibayeni ngoba esibayeni esakhe ubaba, ngahlala ngaphandle. Ngathi abazikhiphe, ngazikhipha ngononina, ngazikhipha ngononina, ngazikhipha ngononina ngaqala phansi ngakhokha izikweletu ngoba phela nakimina abafana sebeshadile. Nami bengikwenza lokhu okwenziwa ubaba ngikubona ukuthi phela kuyashoda lapha, ngiyithathe eyangale ngithi uma lusinile udwendwe kuphelile…ehhhe. Yinto ekhona leyo eyimpilo ekhaya ongeke uyenze lutho, uyabona. Kodwa ngakubuka lokhu engakubona kubaba ngathi akungaze kungifice. Uyabona…ehhhe…ngazikhokha izikweletu ngathi leya kwathatheka inkomo…uyabona ushada wena ngathatha inkomo yakuleyandlu, leyankomo ke ikhokha leyankomo. Ngakhokha, ngakhokha ngathi square up…ngathi ya, siyabonga. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje wabhalisa bani? Ubani owayebhala?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi angibhalisanga muntu mina…ngathi nje ngoba vele lento ngiyenza nje kubona abafana bayayibona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Wonke umuntu ukhona.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Wonke umuntu ukhona uyabona, ehhhe…Ngase…lokhu okwanginika ukuthi uNkulunkulu uke asebenze ngenye indlela ngoba nakhu kuthe uma sekufika i-covid, wahamba ngampela unkosikazi lo ongale. Ngabona…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hawu madoda! Usudlulisile yonke lento le.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sengidlulisile yonke lento, uyabona. Ngayibuka yonke lento ukuthi oh, uNkulunkulu uyasebenza ngendlela eyimfihlakalo ngoba manje uNkulunkulu wena Bhungane…[offering something to drink]…ehhhe…ngathi mina uNkulunkulu uyasebenza ngendlela ngoba manje lonkosikazi ubengahamba lento uyabona, mhlawumbe lento imphethe ngenye indlela yokuthi…uyabona…Kanti manje ngendlela esengenze ngayo kufanele ukuthi imkhululile nala ekhona, uyabona…Mmmmm…Isimo sempilo Bhungane sinjalo engisho ukuthi…ehhh…into uma uzalwa umuntu esezintweni, izinto ezibuka uyabukela kuyena. Lokho kukunika umqondo futhi kakhulu, uyabona…Mmmmm…Hawu ubaba kwakungomunye umuntu. Ubaba wayewumuntu onesiphiwo kakhulu, kakhulu, kakhulu ngoba ngisho impahla la endaweni wawubona ukuthi akekho umuntu onempahla njengaye. Mmmmm…akekho umuntu owayenempahla njengaye.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ephuza yini ubaba?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha ubaba wayengaphuzi, wayengabhemi engaphuzi wayeziphilela nje ngetiye lakhe nje. Kuphela nje umakoti uma eganile kwakufuneka azi nje ukuthi itiye nje alingamkhohli…Mmmmmm…itiye nje alingamkhohli likababa uma eganile umakoti layikhaya kufuneka azi nje ukuthi itiye lingamkhohli.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje njengoba baba nibaningi kangaka, omama uma sebeyisa itiye laphaya. Awazokuba maningi yini amatiye lapha kumkhulu?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yeyi, uyabona ubaba abefika noma ngabe mangaka…[kuyahlekwa]…Amatiye nje abefika noma ngabe mangaka, okungangokuba nathi ubaba wayesinike isifundo esiyisibusiso ngoba umuzi njengoba kade ewuhlanganisile nje ubaba kungekho noyedwa ophumayo ukuyokwakha yedwa. Ehhh…bewazi kahle ukuba akukho ukuthi ungadlela endlini yakho. Noma yimuphi unkosikazi uzopheka ukudla…ukudla ke thina bekuphekwa ngezindlu. Uyabona njengoba nginamakhosikazi…ake ngithi njengoba nginamakhosikazi ayi-4 nje akushiwo ukuthi nalona uzoletha ukudla, nalo. Upheka lapha endlini, bona bazoshintshana ngamagemu. Lapha kwethu kuzophuma ukudla kwakwethu kuya endlini la kuhleli khona ubaba…ehhhe…nalapha endlini kuphume ukudla lapha endlini kuya la kuhleli khona ubaba kwezinsizwa zalayikhaya. Nakuleyandlu, nakuleyandlu siyohlangana…udla okuthandayo…ehhhe…siyohlangana lapha kuleyandlu isifundo sikababa esikhule ngaso thina. Lesi esesisehlula manje thina. Kodwa nje into esikhulisile thina sikhule ngalesosifundo. Thina akukho ukuthi uma ngifika ngivela ekusebenzeni ubaba esalayikhaya. Ukuthi nje ngizofika ngiyongena endlini yami…uma ngifika ebusuku ngisho kungabe kuthiwa ngifika ngasikhathi sini, ngiya kongqongqoza lapha la kuhleli khona ubaba la elele khona. Bafike bangivulele ngingene khona ngishiye o-checkers khona kube ukuphela, yonke into bese ngiphuma sengiya…sengixoxile nobaba yonke into nempilo yalayikhaya nani yalayikhaya. Kube yima ngiphuma ke ngiyobona endlini la engiyolala khona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Nalapho udedelwa uyena?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uthi mfana kulungile manje.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…sekulungile manjena, sesixoxile sakhathala, uyabona…ehhhe…Kodwa nje ngisho sengihamba isibusiso la sikhona, ngisho sengihamba ngeke ngivele ngiphume nje kufuneka ngiyophumela lapha endlini, ngeke. Nesikhwama lesi engisiphethe kufuneka ngiyikhothama lapha endlini, baba sengicela indlela sengiyahamba.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje wayejwayele ukuba kuphi? Ulapha kwagogo kaMaNgubane?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ulapha kaMangubane. Uma engekho kaMaNgubane usendlini enkulu kamama omdala.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kagogo uMaMkhize.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…kagogo uMaMkhize. Uma engekho nje lapha kaMaNgubane ula…la nje egcine esegxile khona ugcine esegxile nje endlini enkulu kamama omkhulu.  Sesazi nje ukuthi ubaba nje la ekhona ukamama omkhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…Manje njengoba sewuhamba baba nizofike nihlale nje kuxoxwe nje?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…kuxoxwe nje, kuxoxwe nje nangaso isimo, hawu nihambe kanjani mfana la? Hayi sihambe kahle baba kwasha kwacima, kwanjani. Hayi nalayikhaya kwaba yilokhu, kwaba yilokhu sixoxe nje indaba kuye lena, uyabona…ehhhe…kube kuhle njena uyabona njengoba ngifikile ekhaya, uyabona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje uma sekufanele uhambe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uma sekufanele ngihambe, hayi baba kulungile anike nisale niphumule nani, nami ngisaya kophumula ngoba phela izimoto ziyakhathaza…ehhhe…Hayi sobonana ekuseni baba, kube ukuphela sihlukane kanjalo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje mawusuhamba usuya emsebenzini futhi…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uma sengiya emsebenzini kufanele ngidlule kuyena futhi ubaba sixoxe naye ukuthi cha hayi ke, baba sesicela indlela sesiyahamba. Hayi ke bafana engathi ningahamba kahle…ehhh…nihlengeke nasendleleni, hayi kulungile sesiyobonana uma nibuya. Kube ukuphela…Mmmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba asike sixoxe ngezingane manje baba zamantombazane ezizalelwe layikhaya.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Awaganile wona.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Isimo salabobantwana simi kuphi? Bakanjani layikhaya?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Eyi, Eyi! Hayi, hayi, hayi Bhungane inkinga ke leyo, inkinga leyo Bhungane. Inkinga efanayo, ngizoyibeka kanjena nje Bhungane, inkinga efanayo. Ngizoyibeka kanjena Bhungane. Ezinganeni njengoba ngisho ukuthi kuphunyukile esandleni esakhula ngaso. Ngoba namhlanje kunezingane zamantombazane aziganile zinezingane layikhaya. Ehhh…kunabafana abazalwayo phakathi kwekhaya, abafuni ukuganwa uyabona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Imizi yonke baba?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…abafuni ukuganwa. Kithina nje obaba azange obaba basithume ngoba ithina esasibahlupha ukuthi baba, sengibone intombi yakabani. Hayi ngeke baba ngiyayithatha, uyabona…ehhhe…Laba bethu abafuni ukuganwa…ehhh…izingane zamantombazane nazo zithola izingane…kubheke lena nje, uyabona. Zibe nezingane layikhaya inqwaba ongayazi ukuthi konje ke lento iyolungiseka kanjani.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje lezingane phela baba ke zihlawuliwe, azihlawuliwe eza layikhaya.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Zihlawuliwe, azihlawuliwe ezalayikhaya zona akukho futhi okunye. Vele ingane uma izelwe ekhaya akukho ukuthi ungayenzanjani ngoba umuntu akazange aphiwe umuntu. Umuntu nje uma ezelwe, ezalelwe lapho owalapho ngisho kungabe kunjani. Miningi kabi imizi esifile ibulawa ukuthi umuntu…kufike kugange umuntu, bese ethi uma esekhulile bese ezibuka ukuthi hawu, nazi izinsizwa zakithi zala engizalwa khona. Nami angivele ngijoyine zona…ehhh…nami ngiphume mhlawumbe isibongo ngibe isibongo sami sikababa wami. Usufile ke lowomuzi. Ufile nje lowomuzi awukho, uyabona awukho nje lowomuzi. Ngoba lokho kudalwa yini, kudalwa wukuthi umuntu ngesikhathi ekhuleliswa ingane layikhaya…ehhh…kuthiwani uma sekusolakala nje kubuzwa igama lokuthi, eyakabani lenja egange layikhaya. Lelogama nje lokuthi…angithi uphiwa igama namhlanje wena owenze lento uphiwa igama namhlanje lokuthi winja. Okungangokuba leligama ulisula mzukwana wena ufika uzolungisa lento, ufike ukhuleke ngayo lento uthi…Ehhh…nina bakasibanibani, inja idl’amafutha layikhaya, yebo uzosula igama lenja. Bese wenza zonke izimfanelo, lizosuleka ke igama lenja. Uma ungakwenzanga lokho lihleli, lihleli leligama lenja kuwena alisuliwe. Uma ususuka ke wena uyingane usuthi ke wena, usubona ukuthi sekufanele uyothatha isibongo sikababa wakho. Uyothi usuka endaweni ekufanele uyothatha isibongo senja.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uya enjeni.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uya enjeni manje, bese ke idlozi lalayikhaya, la wuzalwa khona ekhaya bonyoko lithi hawu, lengane siyenzela konke isivele iyozosisa enjeni…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Isiyinja kwayona.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Isiyinja kwayona, bakuphuce yonke into obukade unayo uqale phansi uhlupheke.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke lengane ekanjalo layikhaya nezingane zalayikhaya, ubani omkhulu komunye? Isimo sayo layikhaya sihamba sigcinephi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…lengane elayikhaya ikhula nezingane ezizalwa layikhaya…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ingeyalayikhaya kwayona…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yona izalwa indodakazi yalayikhaya…ehhh…Leligama elithi umlanjwana lisuka lapho. Ngesikhathi isihamba nezinsizwa uma kuyinsizwa noma intombazane. Owakabani wena? Hayi, ngowakaKunene. OwakaKunene? Uzalwa ubani kaKunene? Sekuqalani ke, sekuqala leligama elithi ke…uzwa kuthiwa kukhona umlanjwana nje ilapho…angithi ke manje ukuzaleka kwayo sekufuna ukuba nomlando ke manje. Isiyawuqala ke umlando, uyabona ke. Cha, mina ngizalwa indodakazi yakhona kasibanibani, ewunosibanibani, eyangizala kosibanibani. Angithi ke leligama lomlanjwana, umlanjwana lo…angithi sekuwumlando nje lo esiba nawo yona. Okungangokuba ke, leyongane enjalo…ehhh…iyakhula nezingane zalayikhaya kuze kufike ke la iganwa khona mayiganwa. Iganwe iqede, uma isiganiwe…ehhh…inga…uma isiganiwe isifuna ukuthi ingaba nesibongo sayo. Sekufuneka mayixhumane nabantu balapho la izalwa khona bezokwenza izimfanelo layikhaya, bese layikhaya ikhishwa ngosiko layikhaya. Lokuthi, namhlanje sesiyayikhipha lengane siya koyipha isibongo sayo…ehhh…sakasibanibani ngoba sebekwenzile konke okufanele ukuthi bakwenze. Lokho kwakha ukuthi noma isi…kodwa yona ayikhohliwe ukuthi ibhuloma layikhaya, izingane zayo ezobe ke sezichumisa lesibongo salapha ke, la kuzalwa khona uyise eziyobe zingasathintene nalayikhaya. Yona isathintene nalayikhaya yona. Nokuthi uyipha lesibongo nje, kodwa yona ayiphumile layikhaya, usuwenza manje ukuhlukanisa izingane. Ukuthi izingane zayo azikwazi ukuthi zibize izibongo okuyisona, kodwa yona ibhuloma layikhaya yona. Uyipha isibongo. Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke layikhaya…angisebenzise ulimi lolu olusetshenziswa namhlanje. Amalungelo ayo ahamba agcine phi? Ngoba phela ingeyalayikhaya noma inalomlando, kodwa ingeyalayikhaya. Manje ihamba igcine phi ekwenzeni izinto la egcekeni?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…la egcekeni njengoba izalwa layikhaya, mayibe nenhlanhla yasebenza, yathenga noma yini isilwane la. Ehhh…injenga labafana bala yikhaya. Ize iganwe injenga bafana bala yikhaya. Njengoba ngisho ukuthi uma ibe nenhlanhla yaganwa yaba nezingane sekufuneka ke manje mawucabange ke ukuthi cha, kusho ukuthi lengane njengoba manje sekunje…Indoda le manje sekufanele mangikwazi ukuhlukanisa manje, nakhu ukuthi lengane ngiyikhiphe, ngiyikhiphe isibongo sayo kodwa yona ingeya layikhaya yona. Ilezingane zayo eziyobe seziba nelungelo lokuthi zingezakabani zona, yona kodwa eya layikhaya yona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ngeke kubekhona yini ukuyiqhukulusha uma senza into…sinomsebenzi lapha ekhaya. Bese kuthi lezi ezizalwa abafana bese befuna ukuyiqhukulusha ekwenzeni izinto?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Akukho nakancane lapho ngoba lengane imvamisa yayo iba nenhlanhla ongazange uyibone. Ngoba isingethwe izidalwa ezehlukahlukene, uyabona. Akukho ukuyiqhulukusha ngoba lengane iyona evame ukuthi ibe nezinto eziyimpumelelo, uyabona. Akukho ke ukuyiqhukubusha…ehhhe…Layikhaya nje, izoba yingane efanayo nabafana balayikhaya…Mmmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lapha ekhaya…asike sikhulume ngamasiko. Uma kuzalwa ingane, kwenziwani? Asiqhubeke nayo…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lapha ekhaya nje.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh. Uma kuzelwe ingane nje layikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kuzelwe ingane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, ingane mayizelwe nje ekhaya iyakhula bese kuthi uma isinezinyanga ezintathu, ithathwe izalukazi zalayikhaya ziyoyifaka esibayeni. Zifike ziyigezele khona ngosiko lokuba manje namhlanje isiyaphucelwa…ehhhe…ziyigezele khona ngalokho ezikwaziyo ke izalukwazi zona…ehhhe…Bese ke ziyifaka ubuhlalu obumhlophe obukhombisa ukuthi isiphucelwe. Lokho kukhombisa ke ukuthi isiyingane…ehhh…ikhule ke lengane nalokho…ehhhe…ikhule ke ingane ke…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubuhlalu bufakwa kuphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ibufaka ezihlakaleni nasemaqakaleni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Okhalweni?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Nasokhalweni. Ehhhe…nasokhalweni ifake ucu olumhlophe…ehhhe…okukhombisa ke ukuthi ke…ehhh…isikhulile, noyise usengangena endlini.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe. Ikhule ke ingane. Iba nalokho ke ukuthi uma ingane ikhule kahle…ehhh…uma kungeyomfana akunankinga. Uma kungeyentombazane ifika lapho kufanele ukuthi isiba nakho ukuthi isingena ebudaleni bayo, sekufanele mawubambe izinyane lembuzi ubikele izalukazi zalayikhaya ebeziyigadile. Ukuthi ke nayi ingane, igadeni ke manje isikhomba ukuthi isifika ekukhuleni kwayo, iyona ke lento oye uyilokhuze…kuthiwa umhlonyane wokubikela izalukazi ke zala yikhaya. Ehhh…uzibikele ke izalukazi ziyenze ke leyonto, zisine esibayeni lapha zisina ngezinkezo zamasi…ehhhe…zisine lapho esibayeni zibuye zizokudla lembuzi yazo ke izingane zamantombazane. Usuyikhulisile ke. Kufike isikhathi…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Abafana bayayidla yini nabo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Abafana cha, umthetho wayo nje ayinawo umngcele kodwa nje yona iqondene namantobazane lawa. Ehhh…kufike isikhathi ke la…abanye ke ngokuhlukahlukana, abanye…umuntu uye abuke nje ukuthi ingane yami isikhulile manje, sekufanele ma ngikhombise ukuthi isingathathwa noma ubani. Avele athi ngiyayemulisa khona iyijongosi kanjalo, athi ngiyayimulisa…ehhhe…Omunye ngokungabi nawo amandla alinde ukuthi mhlawumbe mayisithathwe umuntu wathi uzoyilobola, uyobe ke esethatha ezinkomeni zayo eseyemulisa. Kodwa omunye ome kahle uvele ayemulise ngalelilanga eyemulisa, usuke esevulele ukuthi noma ubani usengayibona manje ukuthi iyintombi…ehhhe…ngalesikhathi ke ingena endlini igonqa. Uma isiphuma ke isiya esigcawini, yilona langa ke lelo okuthiwa izinsizwa ke yilapho ke sezifanele ziyibone khona ke ukuthi ikhulile manje sezingayithatha.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje kwenziwani, khona izilwane ezibulawayo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, ubulala imbuzi yokubika ukuthi nayi ingane ngiyifaka ngayo endlini lembuzi.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh, isaya emgonqweni.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…isaya emgonqweni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho, ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngiyifaka ngembuzi. Ehhhe…ube nembuzi ke yokuthi usuyayibika ke ukuthi namhlanje sengibulala inkomo namhlanje yomemulo, ngiyayimulisa ke manje. Leyombuzi ke iyona ezothi isina ibe ifake inyongo yayo, eyomemulo ngiyayimulisa ke manje. Uyabona, leyolokhuza ke iyona ezothi isina ibe ifake inyongo yayo esigcawini.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh, imbuzi le?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh, abanye ke ba…lapho yilayikhaya. \n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Abanye bathi ke uma sewuyibikile…uma sekufike isikhathi senkomo nje, senibulala inkomo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…inkomo, inkomo kahle, kahle inkomo…ayibulawa inkomo ngaphandle kokubika ngento. Lokhu kuyingenisa lapha isuke imbuzi imele kona lokho ukuthi ingenisa ingane endlini, uyabona. Uma sekubulawa inkomo, inkomo nje ayibulawa ngaphandle kokuthi kubekhona into ozobika ngayo ukuthi, nansi into ke esenza ngayo into kanosibanibani…ehhh…inkomo ke yakhe izobe siyenziwa ngosuku oluthile. Inkomo akuvele kusukelwe inkomo ibulawe ngoba inkomo akukhulunywa ngayo, kukhulunywa ngembuzi…[kuyahlekwa]…Inkomo kube sekubikwa ukuthi, phumani ke niye kobona ke esibayeni sesiya esibayeni ke manje, akuvele kuthiwe kuyiwa esibayeni kungazange kukhulunywe ngembuzi. Imbuzi nje ibaluleke phezu kwezinto zonke ngoba iyona mqalisi wezinto zonke, yebo. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje njengoba ekuqaleni sikhulume ke ngamawele. \n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asithi ke nawa amawele njengoba sikhulisa intombazane, umfana nentombazane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kusho ukuthi ngalesikhathi sibika ukuthi nangu ungena emgonqweni.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Nalomfana kubulawa imbuzi yakhe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha, kuzobulawa imbuzi yalona ongena emgonqweni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Umfana ke izobulawa nini eyakhe imbuzi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yokuthi uyemula.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Cha, angithi sithe ngalesikhathi…uma bekhuliswa kufanele lo abe nembuzi yakhe intombazane, nomfana abe nembuzi yakhe. Izobulawa nini, ngoba ngale angithi namhlanje sibika ukuthi nansi intombazane ingena emgonqweni…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje iyiwele…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh, iyiwele nomfana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Iyiwele nomfana. Eyomfana manje izobulawa nini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…angithi ke mazingeniswa la emgonqweni…ehhh…iwele leli. Kusho ukuthi ke uma kubulawa lembuzi, kufanele ukuthi lezingane zihlangane la kulembuzi ukuthi…ehhh…imbuzi, nansi ke engenisa unosibanibani emgonqweni. Ehhh…umfana, ngoba vele inkomo ibikwa ngembuzi…nayo sekungathi ke uma sekulokhuzwa inkomo ke la kuthiwe labantu ke bawumuntu oyedwa…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, bawumuntu oyedwa labantu. Nayi ke impahla yabo ke yokuthi siyabemulisa namhlanje…njengoba bengamawele…ehhh…nansi imbuzi yakho wena, nansi imbuzi yakho wena. Bese ke siya enkomeni ke siya kobahlanganisa enkomeni ukuthi nansi ke inkomo ke enemuliswa ngayo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Imbuzi zibe mbili.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke angithi la ekwemuleni intombazane eyemulayo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Lomfana akemuli.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Soyibika sithini inkomo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sizobika ngokuthi labantu bawumuntu oyedwa, yebo. Ngoba lapha esigcawini bazosina bobabili…ehhhe…abehlukani, bazosina bobabili lapha esigcawini. Nalo uzobe efake inyongo yakhe, nalona efake inyongo yakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…asihlehle kancane ke. Nansi ingane isizaliwe, yaphucelwa. Imbeleko yenziwa nini layikhaya?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Imbeleko?\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yengane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Yengane, yebo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Imbeleko yengane, ngesikhathi kwenziwa lokhu kokuphuca, yikona lokhu osekuyilokhuza…ngomthetho kusuke sekwenziwa imbeleko ngalento.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…lokhu kokuphuca, yikona okuwukuthi sekwenziwa imbeleko yengane ngokomthetho lokhu kuwukuthi sisuke sesiyiphuca layikhaya. Isikhomba ukuthi ke isiyenzelwa imbeleko.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje uma isanezinyanga ezintathu izosifaka kanjani isiphandla…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yimake. Imbeleko kunokubiza, ukuhlukana kwamabizo. Imbeleko iyona lena ewumhlonyane. Imbeleko iyona ewumhlonyane, njengoba uzwa kuthiwa umhlonyane nje, imbeleko iyona eyezalukazi zala yikhaya ngoba lento yomhlonyane igcwalisa izalukazi ukuthi zazi namhlanjena sekunengane eseyikhulile layikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje uma kungeyomfana? Kusho ukuthi eyomfana imbeleko ayizokuba nayo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hhhheee…yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok. eyi. Asithi kushoniwe ke layikhaya. Kwenziwani la kaKunene. Asithi nje…mhlawumbe nje asivele sikhulume ngomnikazi walomsebenzi umkhulu uGxawuzane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Njengoba eshonile nje yini…kwenziwani?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…layikhaya ukushona kukababa, wathi uma eshona ubaba sabuya sonke seza layikhaya. Ehhh…sahlangana, sase sihlangana kagogo sakhuluma ngokuthi njengoba ke ubaba esehambile yiluphi usuku ekufanele abekwe ngalo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…sase siyavumelana…cha akabekwe ngosuku oluthile, savumelana ngokuthi akalandwe emakhazeni ngosuku oluthile abekwe ngosuku oluthile. Nempela ke kwaba kanjalo sabuya, samlanda emakhazeni wazolala layikhaya, savuka ngakusasa ke kwafuneka ukuthi akusetshenzwe, kwasetshenzwa. Uma kusetshenzwa ke kwase kukhulunywa ukuthi hayi phela kufanele ke njengomnikazi wekhaya anikwe isihlangu sakhe. Ehhhe…akanikwe isihlangu sakhe azohamba naso. Nempela ke wabe eseyikhomba ke inkabi umfowethu omdala, cha nali nje idabulambiza lenkabi esingena ebunkabini. Wathi akubulawe yona, iyona eyisihlangu sikababa. Yabulawa ke nempela yahlinzwa. Leyonkomo ayinamningwane iyaphekwa nje. Ehhh…ngokosiko iya…hayi lento esiyenziwa namhlanjena, ayosiwa, iyaphekwa nje idliwe kanjalo iphekiwe. Ehhh…kuthathwe isikhumba ke uma eseyobekwa endlini yakhe yokugcina ebese ke ebekwa ngaso isikhumba salenkomo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…abekwe ngaso isikhumba salenkomo bese kuyahlaliwa ke kulindwe izinyanga ezintathu. Kuphela izinyanga ezintathu…ehhh…saphinda ke sahlangana ke. Namhlanje sekuzogezwa izitsha zakhe, wakhomba inkomo futhi umfowethu yokugeza izitsha ngoba bekungenziwa msebenzi layikhaya sonke lesikhathi. Ukhomba lenkomo ke wathi nayi inkomo yokugeza izitsha, yabulawa lenkomo kwathathwa umswani wayo nenyongo kwakhishwa zonke izitsha zakhishelwa egcekeni zahuqwa, zahuqwa izitsha zonke. Kuthiwa kugezwa izitsha namhlanje, kwathathiwa lenyongo nomswani kwachelwa zonke izindlu nasegcekeni. Ehhhe…zonke izindlu naphakathi kwachelwa, kwachelwa kwathiwa ke namhlanje sihlambulukile namhlanje sesingenza noma yini ke manje, yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje lomswani nenyongo ke uma sekucheliwe kanje, hayi ukuthi kukhona abantu ekufanele bageze ngawo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha. Kukodwa okokugeza…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…iyodwa imbuzi yokuba ngalesikhathi sekufanele namhlanjena sizohlambulula izitsha. Iyabulawa nayo lembuzi. Ehhh…sonke thina zingane zakhe sifanele ukuthi sifake inyongo yalembuzi nomswani siye emfuleni siyogeza, ehhhe…sisusa ithunzi lokuhanjelwa umzali. Siqede ke lapho sibuyele ekhaya ke, sekuzoba ke yilenkomo yokugeza izitsha ke…ehhhe…sekuzoba yilenkomo yokugeza izitsha. Ehhhe…ibanjalo ilokhuze yokushonelwa umzali. Bese ke emveni kwalokho uye ube ke sewuhamba…angithi nje uma ushonelwe umzali wakho…kubaba kuba wokunye kubaba. Umuntu owumama okufanele uhambe uyogezwa ekhaya kubonyoko.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmmm…cha ubaba, uma ushonelwe ubaba uba nalokhu kokuba kufanele mawuye kogezwa komalume. Ugezwe ngokushona kukababa nomama futhi ngokunjalo, uyagezwa futhi ngokushona kukamama.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ngesikhathi sigeza lapha emfuleni akhona yini amakhubalo afakwayo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Abanye bayawasebenzisa lawomakhubalo, kodwa kwabanye akusetshenziswa makhubalo. Kuba yilokho nje ukuthi nifake umswani nenyongo kuphela niyazihlambulula…Mmmmm…niyazihlambulula kuphela.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…imuphi omunye umsebenzi okufanele wenziwe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Emveni kwalokho ke kuqhubeke kuphele unyaka ke. Uma sekuphele unyaka, senisungula umsebenzi ke wakhe omkhulu. Thina njengobaba nje…ehhh…kwathi uma kuphela unyaka wayesethi umfowethu, asisunguleni ukwenza umsebenzi kababa. Sathi ke nathi right, kulungile ke. Lanqunywa ilanga, kwabizwa abantu kwafika ke manje endaweni yokuba manje sekumele kwenziwe umsebenzi. Wathi umfowethu, ezindlini zakhe zonke njengoba ziwu-4 inkabi, inkabi, inkabi, inkabi bese kuba nenkomo yokugeza amadodakazi. Kwabanjalo nje, wambuyisa umfowethu omdala esemfaka, embuyisa kwabo, nami kwethu nomfowethu wamama omncane kwabo, nomunye umfowethu wamama omncane kwabo zonke izindlu zakhe. Ehhhe…izinkomo eziwu-4, kwase kuba nenkomo ke yokugeza amadodakazi. Nayo iyabulawa leyonkomo, athathe umswani nenyongo amadodakazi ahambe aye emfuleni ayogeza. Kuthiwa nje eyokugeza amadodakazi leyonkomo…Mmmmm…ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…emveni kwalokho sekukhululekiwe ke.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Emveni kwalokho sekukhululekile ke. Sekungathi ke uma niphuma ngoba thina sasikwenza sihlangene, seningathi uma seniphuma ke amakhaya njengoba sesiphuma nje sihlukana. Ehhh…nami uma sengiza la, ngabe sengiba nawo umsebenzi wokuba ngibe nenkabi yokumngenisa ubaba phakathi kwalelikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…yokumbikela ngalelikhaya ukuthi nanti ke ikhaya lakho lakamasibanibani la selikhona. Ehhhe…ngawenza lowomsebenzi nomunye, nomunye ngokunjalo. Ukubika lowomuzi ubikela umnikazi wawo njengoba phela nje mawukhona lomuzi akukabi wona owami, mina ngiyokwakhelwa izingane zami nami owami. Lo kusengokababa…ehhhe…kusengokababa ngoba naye wayakhe umuzi kayise naye. Yebo, ehhhe…nami ke lona kusengokababa angikabi nalutho mina olu la, ngisho izinkomo ezakhe ezila esibayeni. Ngisho izimoto ezila egcekeni ezakhe, anginalutho nje mina la konke okwakhe…ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asike sikhulume ngomshado.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kwenziwani layikhaya uma kuthiwa siyashadisa noma…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…siyashadiswa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uma sishadiswa nje layikhaya…ehhh…layikhaya ke uma sishadiswa bayafika nje abasemzini. Ehhh…luyanqunywa nje udwendwe layikhaya, ahambe umkhongi ayolilanda abuye nalo luhlale ngaphandle udwendwe. Uma seluhleli ngaphandle ke, bese kuqala ke ukuba umkhongi alande umakoti nabantu basemzini bangene ke layikhaya. Ngoba ke ngokuhlukana kwezindawo kuyenzeka ukuthi umakoti ngobukude, nani. Kuyenzeka ukuthi umakoti azumise atholakale esengaphakathi kwekhaya kuya nalapho ke. Kodwa nje uma befikile nje, bafika intathatha abasemzini, bafike bangene layikhaya babike umuzi, baqale ke sebeya esihlahleni ke sebeyohlala khona. Baqede lapho ke bese sibabiza ke sesibaletha esibayeni sesizobakhombisa ke izinkomo zabo. Izinkomo ke layikhaya kuba kanjena, kuba nenkomo eshiwa abasemzini abathi ehhh…osibekela yona leyonkomo. Iyona nkomo eyoba wudondolo lokudondolozisa ingane yethu. Bese ke mina mkhwenyana ngiba nenkomo okuyiyona yokuqholisa umakoti wami. Ehhh…sikhomba lezozinkomo ke layikhaya ukuthi nansi ke inkomo engiqholisa ngayo umakoti. Bese bethi laba basemzini ke, leyankomo esathi sibekele yona, nansi ke nathi inkomo esidondolozisa ngayo ingane yethu ukuba ingene phakathi kwalomuzi. Bese ke siyabonga ke lapho…ehhh…lezinkomo ke ziyabulawa layikhaya, zombili zibulawe zehliwe ngezinhlangothi. Abasemzini bathathe uhlangothi, nathi sithathe uhlangothi kuzona zombili uqhubeke ke umshado uye phambili. Uma sekushadwa…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje lapho ezinhlangothini ke baba njengoba zimbili nje. Laba basemzini bathatha luphi uhlangothi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Bathatha olwesinxele abasemzini, sithathe olwesiphonso thina.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh, kuzo zombili?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kuzo zombili. Bese kushaya izinazi ke, sithathe inazi yalenkomo yodondolo…ehhh…isala ngalayikhaya. Bese kuthi le yomqholiso ihambe inazi iye emzini nezibindi zazo lezinkomo zihamba kanjalo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Bese ke lenkomo le yomqholiso, bese kubuya izalukazi ke uma sekusetshenzwa lapha esibayeni zihlale ke ngapha zilinde. Ehhh…zilinde umswani wayo. Ngesikhathi yembuliwe, isiqediwe ehhh…kubizwa umakoti ingakabhotshozwa. Afike ke nocu olumhlophe afike ayathe, kokunye nje afike nommese afike ayathe, ayathe, ayathe ayiqede bese kuyima ke niyivula ke. Uma seniyivulile nazi izalukazi la, sezi-chooser nje omunye umfana ukuthi akabambele umgodi la, ambe umgodi. Lomgodi iwona ke okuzothi uma sekuphuma isisu senkomo bese siyabhotshozwa, sesiyagqitshwa ke kulomgodi, umswani. Angithi kuba nomgodi esibayeni…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ugadiwe lana, ugqitshwe…ehhh…uqede, zenze zonke izinto zakhona izalukazi, ziqede zithi nya lapho. Ehhh…iyona ke la ekuthiwa umakoti ngisho angahamba ashonephi kodwa ithuna lakhe lila, Ilona thuna lakhe ke lelo. Lomswani lo ogqitshwe lapha esibayeni walenkomo emuqhoyisile, iwona lona odala ukuthi ngisho angashonaphi yithuna leliyana. Njengoba izalukazi zigadile nje leyanto, zigade ithuna lakhe lokuba ufe ngale nje, usezovuka layikhaya, nanti ke ithuna lakhe ke la likhona. Noma angaphathwa ubusha kangakanani ahambe ashonephi, kodwa ekugcineni uma sekufika la ekhathala khona eseficwa izinsuku zakhe zokugcina, kufanele makabuyiselwe laphana, la ithuna lakhe laba khona. Ayikho ke enye into, iyona ndlela yomshado layikhaya yomuntu. Umuntu uma engakenzelwa lokho usenjengentombi nje, noma kungenziwani, ahambe ayothilileka ehholo athi ushadile kodwa uma engakafiki lapho zingakenziwa nje lezonkomo ezinjalo. Akakabi umuntu o-registered ngokusemthethweni ukuthi uwumfazi layikhaya…Mmmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Inyongo, uthelwa nini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Inyongo kuthi ke uma sekuqediwe konke, bese kuthathwa leyanyongo ke…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Yalomqholiso?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yalomqholiso ke…ehhhe…abizwe ke umakoti. Layikhaya umakoti, sifike siyithele emnyango wasendlini yangenhla. Siyithele, bese eyeqa engena ngaphakathi. Bese ke simthela ngenyongo ke ngaphakathi ke endlini siqede sithi nya, usengeqa ke futhi aphume.    \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uthelwa kuphi yena?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uthelwa nje umakoti sithi, sithi, sithi sesiqedile [ukhombisa ngezandla ukuthi uthelwa ezingalweni nasezinyaweni]. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok, baba ke khona mhlawumbe esikweqile laphaya ngesikhathi sikhuluma ngesifo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ukuzila.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Oh, ukuzila…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Njengomama makuhambe njengobaba njengoba ehambile, bayazila omama. Ake ngilinganise nje ngithi…ehhh…ubaba, kuhambe umama omkhulu kuqala, ubaba esakhona. Wahamba umama omkhulu wasala nomama abathathu ubaba. Kuthe ke uma esehamba ubaba, base beyazila labomama abathathu…ehhh…kwase kuphela ke unyaka bezilile. Kuthe ke uma sekusungulwa umsebenzi wakhe ubaba, kwase kufuneka ukuthi ke asibathengele izingubo ezintsha sekufanele bakhumule manje. Ehhhe…sabathengela ke izingubo sase sifuna izimbuzi zokubakhumula. Zabulawa ke lezimbuzi, base bethatha ke lezingubo kwayiwa emfuleni ke bafike bayogeza. Ehhh…zisala lapho ke lezingubo kade bezigqokile zenziwe ngaleyondlela abazenza ngayo, abanye bayazigqiba, abanye bayazishisa kanjalo. Bese bebuya sebegqoke lokhu ke okusha ke sebegeze ngenyongo nomswani walembuzi yokubakhumula…ehhhe…babuye ke beze ekhaya. Ehhe…sebeqedile ke ukuzila…Mmmmm…Kuthi ke lo kade engasekho yena. Naye njengoba sekukhumula laba, kufanele naye athengelwe izingubo zokuthi, naye njengoba kade esahamba emhlabeni. Kwathi uma kushona naye indoda yakhe, wazila naye ngale…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Oh!\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…wazila naye ngalena…ehhh…naye okufuneka ukuthi ngesikhathi kukhumula laba abaphilayo, naye ke sekuyakhulunywa kuthiwa, nawe ke masibanibani siyakukhumula inzila ngoba phela nawe washonelwa nawe indoda yakho. Ngesikhathi ishona nje wazila la ukhona, siyakukhumula ke nawe inzila ngalokhu, nazi izingubo zakho zifafazwe ngenyongo nomswani bese sithi sesiyakugeza nawe lezongubo zizosetshenziswa yinoma ubani kubantwana bakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje naye unembuzi yakhe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, unembuzi yakhe. Yilo unembuzi, yilo unembuzi, yilo unembuzi ya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Baba asike sithi…sithathe njengaye umkhulu uGxawuzane.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ikhaya belilikhulu kakhulu, nangu ubaba omdala okuwuyena oyinkosana njengoba ushilo baba ukuthi ushiya yena.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asithi ke ekuphileni bese ehamba ubaba omdala, ubani osezongena ezicathulweni zakhe?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mhhhmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngoba phela umkhulu akasekho.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…kunje ke. Uthe uma ehamba umfowethu…ake ngithi nje la kubaba, kuhambe olama inkosana, isekhona inkosana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani ke kambe loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   UMchithwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kuhambe yena isakhona inkosana. Ehhh…sahlala nje isikhathi eside. Kuthe kusuka kwase kuvele kuhambe…laba abafowethu bakwezinye izindlu noma ngingeke ngibabale ukuthi bahamba bona, kodwa nje la ebukhosaneni wayesehamba ke umfowethu omdala, unkosana. Ehambile ke umfowethu, inkosana…ehhh…kamama omkhulu kwase kusala ke ukuthi phela ikhona la ubukhosana bukhona. Kwathi lo olama lo owahamba kuqala, kwafuneka ukuthi akube uyena ozongena endaweni yezinto zonke ebezenziwa inkosana. La ke, azenze wazenza naye kwafika ke la ehamba khona naye. Uma ehamba yena, wahamba nomelamani wakhe kwase kuyosala uthumbu endlini enkulu. La sezibuye zonke izinto manje kwacaca ukuthi umuntu omdala okhona manje esiswini sikababa…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yilo ke owuBhodoza umuntu osesele manje. Kumanjena nje, zonke izinto ezithinta uGxawuzane yimina engizimele. Ngikhuluma nje u-December mina angiwuhlalanga layikhaya. Ekhaya elikhulu bekubuyiswa umfowethu nomkakhe, ngahamba mina ngayohlala ekhaya elikhulu ngayomela lowomsebenzi waze waphela. Uthe uphelile kwathiwa kamama omncane kaMaNgcongo kwemula intombazane khona…kwadliwa ngesonto ukhisimusi laphana kowokugcina umsebenzi. Kwathi ngoMsombuluko ngangiphuma layikhaya sengiya kowasendlini encane sengiyobulala izimbuzi zengane ezokwemula…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Iwele?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha, ke ezalwa indodakazi.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ohho.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ezalwa indodakazi ibisiyemula ke manje. Ngaya kobulala izimbuzi ezibika umemulo wentombazane. Kwaqedwa lapho kwabulawa izinkomo…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Wena ufanele ubekhona la.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngilapho nje kwaze kwabe ngiyawuphothula lowomsebenzi ngabuya. Yonke ke into manje isibheke la kimina ke manje akekho futhi omunye, ilapho lento. Ibhekephi manje, ibheke ekhohlo ngoba phela mina ngowasekhohlo mina…ehhhe…ngowasekhohlo. Kodwa manje ngokuthi yimina engimdala okhona isibheke mina manje yonke into.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Awusesiye owasekhohlo.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sengimele ubukhosana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe…hayi nanokuthi usumele kona, usuyiyona.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Sengiyiyona ngoba vele yonke into sengiyimise kanjalo nje…Mmmmm…injalo nje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke njengoba nabantwana bebaningi kangaka nje, yonke ke lento kumele ibuye izothathiswa la kuwena.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Kunjalo nje akukho futhi okunye, yonke into iza la kimina kufanele ngiphume ngiyoyenza ngokunjalo nje konke…Mmmmm…nabafowethu nje laba kade behamba nge-covid, bonke sebenzelwe imisebenzi. Ngisho nangale Olundi ngibuya khona…ehhhe…yonke nje, kunjalo nje…Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke ake sithi baba nansi inkosana ikhona, nina baba nisaphila nina nikhomba…Kodwa manje ngiyabona mina lona oyinkosana ukuthi hayi, angiqondi kahle.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Nizokhetha omunye yini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Akukho ukumkhetha omunye ngisho kunga kuthiwa kunjani. Ubukhosana akukho la kufanele ubu-repair (ye) khona…ehhhe…uma umuntu ephila. Le yala yikhaya inkosana yake yathi kimina ngelinye ilanga, ngikhuluma ngento yala yikhaya. Yake yathi…ehhh…yathi mfowethu, kukhona engikucabangayo engifuna masikukhulume nawe, isho kimina. Ehhh…ngathi ya mfowethu. Yathi izongifonela ngo-1 a.m. ifoni isizoba namaminithi. Yathi…mayisifona ke ithi ke, mfowethu cha nakhu engifisa sikukhulume njengoba ngifisa sikukhulume sivulelekile…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…baba asiyiqale kahle lendaba yethu ukuthi ke ubaba wathi ucela ukuthi nixoxe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ohho, ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Wathi uzoshaya ngo-1 a.m. esho ekuseni?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…u-1 wasebusuku…Mmmmm…Uma ngampela sesilokhuza ke, sengizama ukuthi ke cha, kulungile ke akafone ngo-1 ngizobe ngimlindele. Wafona ke ngampela ngo-1. Usethi ke, cha bo mfowethu nakhu ebengikucela kuwena. Bengicela ukuthi njengoba manje sesithanda ukuthi sihlukane ngamakhaya, bengifuna ukuthi nginifundise ukuthi umuntu la ekhona uma kukhona into azoyenza akwazi ukuthi akhulume yena endaweni yokuba kukhulume mina. Eyi, ngiyibuke lento ngiyibone ukuthi hayi khona kungabe iyaphambana kakhulu njengoba eyisho kanjena umfowethu. Ehhh…ayifanele ukuthi angathi ephila kutholakale ukuthi kukhuluma…kumbe mhlawumbe mina, uyabona, kodwa ekhona yena. Sase sikukhuluma nomfowethu wangale ekhaya elikhulu sakubonisana, hayi sakubona ukuthi hayi ngeke kusilungele. Sase simtshela ukuthi cha hayi mfowethu ngeke, kungabe sikubulala uphila. Ehhh…uma kunjalo nje, kufanele ukuthi…la kufanele kukhulume wena kufanele nje kukhulume wena njengoba vele ukhona. Ya, kusho ukuthi lokho ngakubona ukuthi ngampela yena wayekusho kodwa okuthe uma esehambile. Eyi, ngase ngikubuka lento ayeyisho, ngayibona ukuthi eyi, kukhona mhlawumbe lana umfowethu ayefuna ukuthi asifundise khona. Ngoba manje ezintweni abezenza nabezikhuluma asisafiki thina khona. Manje thina lento sayibuka sangafana thina sabuka ukuthi abantu bazothini uma ethi ekhona umfowethu kutholwe sekukhuluma umuntu omncane kunaye. Kodwa manje sathola ukuthi yena wayethi uzama ukusifundisa, manje asisafundanga. Ehhh…sayibona leyonto ukuthi sathanda ukusala lapho, kodwa ke sabona ukuthi ngampela kona ukubona ngeke kufane…Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba, ngoba manje la siyaqopha. \n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ubani lo ubaba owayecela?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Umfowethu omdala, inkosana uMphiliswa…Mmmmm…uyena lo owayecela kanje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani ke lo osewukhuluma naye la ekhaya elikhulu?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Layikhaya ngase ngikhuluma nomfowethu lo okuwuyena esinaye lana uMntumuni. Uyena lo esase sikhuluma naye la ukuthi kungabe iyalunga yini lento eshiwo umfowethu na. Hayi, naye umfowethu uMntumuni athi ngeke, engathi ngeke kulunge lokhu okushiwo umfowethu uma ekhuluma kanje…ehhhe…sabonisana kanjalo. Kodwa manje…ekugcineni sabona ukuthi kuningi umuntu lana asale kukona. Ngoba ukubona lokhu umuntu uma engasekho…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uma engasekho baba…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…engasekho. Manje ukubona umuntu engasekho uthi, hawu bukake manje wayezongi-coacher ekhona la athi, hayi lokhu kukhulume kanje, lokhu kukhulume kanje. Manje uma sewukusukela wena manje njengoba sekubheke mina nje manje sengingedwa, kukhona la engibonayo ukuthi angifiki endaweni eyayifika yena.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Futhi ke nakho ukuthi ngisho eku-coacher baba, nawe futhi uzoba nemibuzo ukuthi lokhu ke…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, ukuthi lokhu ke. Ehhhe…lokhu ke, uyabona. Ngoba kona ngampela ezinye izinto siye sisale ngokuzibhala kanti zizoba yinkinga nasezinganeni ozibonayo ukuthi, ngampela njengoba kogcina sekusele zona izingane, ziyogcina sekukhona ezingakwazi ngampela.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kodwa ke namhlanje baba unenhlanhla ke ngampela ngoba uyaqopha [kuyahlekwa]. Uma ke…ngiyalinganisa nje, ngisho kungathiwa asisekho sonke ngoba phela lento yinto kahulumeni…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Amen.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…umuntu walapha ekhaya angafika ngisho lapha, ukuthi kwake kwafika abantu sisacela lento.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngoba asiyidayisi thina, siyigcina nje.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo umlando ogciniwe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Umlando nje ogciniwe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Amen, uyabona ke…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ukuthi ke okunye sekuyoba inhlanhla ukuthi ukuqophile uphila.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, ehhhe…Ngoba ngampela izinto…izingane kukhona la ubuye ubone ukuthi kuyasala khona. Njengoba nje ngike ngakhuluma nazo izingane mina ke. Ngikhuluma ngokuthi…ehhh…kufanele lokhu mazikwazi. Ehhh…ngoba uma njengoba sizelwe nje ubaba, kufanele mazazi ukuthi makukhulunywa ngenkosana. Ubaba njengoba enamakhosikazi ewu-4, endlini yokuqala unamakhosana amabili, endlini yesibili unamakhosana amabili, endlini yesithathu unamakhosana amabili, endlini yokugcina unamakhosana amabili. Indlu nendlu inamakhosana amabili, kukhona inkosana kababa, kukhona inkosana kamama. Ngangitshela zona ke izingane ngithi kufuneka lokhu mazikwazi ukuthi inkosana kababa omdala kuleyondlu. Uyena oyinkosana kababa. Bese kothi amagcino aleyondlu, inkosana kamama leyo ngoba uma labantu bengasekho. Ehhh…kukhona ukuthi sebehambile emhlabeni. Uma kuhamba ubaba, inkosana ibhekene nezinto zikababa, namacala noma kungabe kuthiwa ubaba ubenamacala abhekene nenkosana. Iyona eyowahlawula amacala kababa…ehhh…Bese kuthi umfana wokugcina, uyena obheke izinto zikanina ngisho amabhodwe ayeqhamuke emantombazaneni kufuneka awazi kahle ukuthi akuwona awakho wena nkosana aqondene nomfana wokugcina. Nezinkomo zezingquthu ziqondene nomfana wokugcina…ehhhe…Ngithi ke mina…ngibatshela ukuthi ke, mina kuthe besaphila abazali…ehhh…izinkomo…izinto zikamama ezaziqondene nomama, njengoba izinto zikamama ziqondene nomfana omncane. Ngangizisebenzisa ngendlela yokuthi umnikazi wazo usaphila, owumama. Ehhh…okuthe uma esehambile emhlabeni, ngase ngima ke uma esehambile ngase ngibiza umnikazi wazo umfowethu omncane. Ngathi mfowethu, awusondele ke manje, umnikazi walezinto usehambile seziqondene nawe lezinto ke manje. Ngambekela ngathi nazi izinkomo, izinkomo lezi ezaziqondene nomama, ezezingquthu zodadewethu. Ngakho ke ngeke ngizisebenzise mina, njengoba sesihlukene ngokwakha zithathe lezinkomo ziye kuwena la wakhe khona. Nempela umfowethu wenza kanjalo. Ehhh…izingane zingakwazi ezinye lokho ukuthi ngampela, kufanele mazazi ukuthi uma zizelwe ekhaya, izinto uma kuhamba abazali izinto ekhaya kufanele mazime kanjani. Ehhhe…yilokho Makhulukhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba asike sixoxe ngokuthi lomhlaba uyanyakaza manje.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…njengoba sikhulumile nje, nangu umakoti uyangena lapha ekhaya kwagqitshwa umswani. Uyabulawa le ngale kubo…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…yokumncamisa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe…ukhona ngapha usevukile.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uzovuka ngapha, ya. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhh…izinto azisenzeki njengoba zazenzeka ekuqaleni.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Sekuba khona manje ama-divorce, kubekhona isehlukaniso.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kwenzekani lapho? Ngokwesintu nje nakuke sesihlukanisile ke ngokomthetho wabelungu.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Kodwa layikhaya ngokwesintu isehlukaniso sikhona yini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Asikho isehlukaniso, ilokhuze…lenkomo engikhuluma ngayo i-register okokuqala, okokugcina akukho la ithi sekuhlukene la. I-register nje ukuthi lomuntu nje forever…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Owalayikhaya.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Owalayikhaya. Uyokwenza konke kwamaphepha nani, kodwa ekugcineni…ngisho bangambeka la bembeka khona. Kuyoba inhlupheko leyo eyohlupha ngisho izingane, ngisho ibona labo ayevumelene nabo ukuthi abambekephi. Kodwa nje umthetho wakhe usefuneka ukuthi nje uma esehamba emhlabeni abuye eze la alokhuzwe khona ithuna lakhe. Ehhhe…akukho ukwehlukanisa, lenkomo akukho la ihlukanisa khona. Lenkomo nje i-register okokuqala, okokugcina ukuthi lomuntu usesesibalweni sabantu balayikhaya kuphela. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba asizange sisakuxoxa ke…sigcine sikhuluma ngomkhulu uGxawuzane…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Namakhosikazi akhe nabantwana bakhe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Wena ke baba, wena wase uma kanjani? Waganwa yini?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mina…ehhh…sikhule ubaba ngimbuka. Ubaba ubethanda umuntu oganwayo…ehhhe…umuntu nje uma ezama ukuganwa ubeba wumuntu engathi ubaba umkhonzile. Nami ke ngakubona lokho ukuthi kwaba sengathi ubaba uyangikhonza ngendlela yokuba ngampela ngalandela lapho ngaganwa. Ehhh…ngaganwa, ngaphinda ngaganwa. Mina ke okwami ukuganwa ke kwafuna ukuba nomlando kancane. Ngoba mina ngathatha…ngafike ngaqonywa, kwase kuqhamuka intombi eyaqhamuka nje ngayithatha isiyintombi elotsholwa kwenye indawo. Ngayithatha zase ziba mbili izintombi engizilobolayo. Ngazilobola zaba mbili kanye, kanye…[kuyahlekwa]…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hawu!\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…kwaqhubeka, kwaqhubeka, kwaqhubeka kuthe uma sekufika la kufanele zishade khona lezintombi ezimbili engizilobolayo. Kwase kubakhona ukuphazamisana nale engithi indala mina, kwaphazamisana umkhwe wami nobaba kwakhona lapho bethanda ukuba kubekhona la bangezwani khona. Ehhh…kusenjalo ubaba siseThekwini naye. Kukhona umfowethu wakamama omkhulu okuwuyena ongowesine uyalobola naye ekhweni lakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uMancane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Uyalobola naye ekhweni lakhe, silapho ka-Hullet enkompolo. Ehhh…ubaba ke kuhleliwe la amadoda, kuhleliwe ke. Usekhipha ke ubaba abakhongi, ukhipha umfowethu omdala ukhongela mina kulelikhwe engithi elesibili. Ehhh...ukhipha umfowethu olama loyo omdala ukhongela umfowethu lo engithi uMancane. Baphuma ngalanga linye labantu basuka enkompolo la kubaba, uthi abahambe bayofuna ilanga lodwendwe…nawe hamba, nawe futhi hamba uyofuna ilanga lodwendwe nawe. Sebeyahamba ke labafowethu bayagibela ke baya eMbumbulu, lo omunye uya endaweni yaseMbo, lona omunye uya endaweni yakaMaphumulo, eNkosini yakaMaphumulo. Hayi ke kuzihlalelwe, kuthi ntambama babuye abafowethu. Babuye abafowethu, afike lo omunye nomunye afike. Ehhh…ahleli ke la amadoda khona la enkompolo kuhlangenwe ke la. Abuze ke ubaba, abuze kulo wokuqala ofikile…hawu, nihambe kanjani ndodana. Athi ke lona, cha ngihambe kahle baba ngoba hayi bafike banginika ilanga. Hawu, bakunikile ilanga? Ehhhe. Bathini? Bathi umhlaka bani enyangeni ethile. Oh, ya. Hayi ke siyabonga, kubongwe kulindelwe omunye ke ozayo. Afike lo ozayo. Hawu, uhambe kanjani ndodana? Hayi cha baba ngihambe kahle. Ya, bathini emzini? Hayi cha baba ngihambe kahle bandla, hayi cha ilanga banginikile. Bathini? Bathi umhlaka bani enyangeni ethile. Usho nse nalo…[kuyahlekwa]…Hawu…ngikutshela ke ukuthi amadoda akhona laphana enkompolo ahlangana kwathiwa ke…kwangungwa ubaba. Awusho ke Kunene, yimuphi ke ozomhlehlisa umlingani wakho njengoba sebenqume into eyodwa bobabili…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Behlukene.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Behlukene labantu. Njengoba sebenqume kanjena ke uzohlehlisa muphi? Hayi, athi ubaba cha ngeke alukho engizoluhlehlisa. Labantu beza emzini kaGwegwe bonke, usho uyise uGwegwe. Uthi beza emzini kaGwegwe labantu bonke akekho engizothi akahlehle, balethe amakhosikazi emzini kaGwegwe akekho engizothi akahlehle abeze bobabili kanye, kanye. Kwathiwa hayibo Kunene kahle bo, kwake kwasina izindwendwe ezimbili kanye, kanye emzini owodwa? Wathi ziza kimina phela. Hayi ke kwabonakala ukuthi lento eshiwo ubaba…hayi cha kwabonakala ukuthi hayi uyibelesele impela, uyiphikelele. Okungangokuba kwathi uma sekubonakala ukuthi sekuyasondela ngampela…ehhh…kwahamba ke ubaba wathumela ukuthi akuhambe kuyobikwa eNkosini yesizwe ukuthi uzelwa imishado emibili. Hayi, yathi Inkosi hayi akukaze kwenzeke kulendawo angikwazi kodwa ke ngeke ngale, kodwa ke ngiyakuqala ukukubona loko. Ukuthi kungabe yake yaba khona imishado eyake yasina langa linye iphuma ezindaweni ezehlukene. Wathi ubaba, hayi iza kimina ilungile.\n\nHayi ke nempela laze lafika ilanga, wahamba umfowethu lo omunye wayolukhipha udwendwe, nalo wayolukhipha udwendwe sabuya sazolinda ekhaya. Yafika lemshado yombili. Yafika lemshado yombili yakhonjwa esihlahleni, enye ikhonjwa kulesiya sihlahla, omunye wakhonjwa kulesiya sihlahla. Ehhhe…hayi ke kwenziwa konke okufanele kwenziwe. Kwakhishwa izimbuzi ezamaqomo yaya lapho iya khona yafike yenziwa leyomkhuba yakhona, nalena yafike yenziwa leyomkhuba yakhona yabuya. Hayi kwashaya isikhathi, wayesethi ubaba…ehhh…akukhuphuke olami udwendwe kuqala luzongena esigcawini. Nangempela ke lahamba lalandwa olwami udwendwe layekwa lolu olunye luhleli esihlahleni. Lalandwa lolu lami langena esigcawini. Lasina, lasina, lasina lathi la liqeda khona sekufanele mababeke ingane yabo, basukuma abasemzini bakhuluma babeka ingane yabo ngosiko lolo, bathemelezela baqeda bathi nya. Wasukuma sabuyela ngalana nathi, wathemelezela ubaba waqeda wathi nya wamamukela umakoti, waqeda wathi nya. Wathi, phumani nilande olunye udwendwe esihlahleni…lusese sigcawini lolu lusasuka, salanda olunye udwendwe. Lwangena nalo, lwangena phezu kwalolo…ehhhe…Langena phezu kwalolu lwasina nalo, lwasina, zisina sezisina kanye, kanye ke manje. Kuthe la kuphela khona…ngoba ngiyayilokhuza ngoba phela kufanele ngiqale lapha ezinkomeni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…bekufanele ngiqale lapha ezinkomeni ngoba phela kuthi kuyosinwa nje, kube vele izinkomo sezivele sezisetshenzwa la. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asibuyele lapho baba.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngoba phela udwendwe ngesikhathi lufika lulapha esihlahleni…ehhh…bayabizwa abasemzini bakhonjiswe izinkomo. Laba bakolwami udwendwe zabulawa, nalaba bakhonjiswa zabulawa zonke esibayeni. Kwayilaba nabo basezinkomeni zabo la, zahlukana kanjalo njengoba ngisho ukuthi zihlukana ngezinhlangothi, ziya kongena ngezindlu ezihlukahlukene ngoba lo omunye umfowethu owakamama omkhulu, mina ngowasendlini yasekhohlo. Hayi, kwenzeka nej futhi lokho, kwenzeka nje kakhulu kwaphela kwathi nya. Kwaqondwa esigcawini kwenziwa njengoba ngisho ke esigcawini lasina lolu, kwalandwa loluya langena nalo lasina laqeda lathi nya. Lathi uma liqeda, wathemelezela ubaba sekubonakala ukuthi abantu sekumele baye ekhaya. Kwasuka Induna ke ifike nodwendwe laba…leNduna yaseMbo yakaShozi. Yase ithi ke cha, thina esiphuma eMbumbulu sizoba yinto eyodwa ngeke sihlukane. Njengamanjena nje sihlangene sisuka la esigcawini siyongena ekhaya sihlangene. Yabahlanganisa bonke nalaba bakaMaphumulo bashishinga ke baze bayongena ekhaya, bathi uma befika egcekeni. Yathi, cha bakwethu umuzi wakaKunene mkhulu kodwa ayikho indlu esingangeni kuyona sonke endaweni eyodwa. Ngicela ke manje masihlukane ngezindlu, ngicela abakaMaphumulo abangene endlini yabo, thina sizongena endlini esabelwe yona. Yeyihlukanisa kanjalo egcekeni bangena ngapha, bangena ngapha banikwa ukudla, banikwa yonke into akazange abekhona umuntu othi hawu ngaze…kwanjani…uyabona kaKunene kuhlanganiswe imishado kanyekanye. Hawu kwaba kuhle, kwaba wumlando lowo omkhulu kabi ukuthi hawu uKunene wake wenza ezibukwayo wasinisa amacece amabili kanyekanye. Ehhhe…ubaba wakwenza impela lokho asina futhi, asina kwangabi khona nkinga. \n\nLa ke engiya khona ke kimina. Angithi ke lomakoti oshadayo ke, uwumakoti wesibili kimina akasinile omdala, uyabona. Ngithi mina uwumakoti wesibili, akasinile omdala. Hayi ke kuhlalwe, kuhlalwe ngiyibone lenhlalo ehleliwe ukuthi manje ngoba akashadile nje lo omdala uvele usehlala layikhaya. Oh, manje lenhlalo ayikho right ukuthi kube khona umuntu osesinile nosahleli nje ngokuthi ubaba akezwananga noyise wakhe, ngase ngithula. Ngase ngisuka…ngangamtshela ubaba ngavele ngasuka ngaqonda kuyena umkhwe wami. Ngafike ngathi mkhwe wami…ehhh…anizwananga nobaba kodwa mina, imina oganwe yingane yakho. Ngicela ukuthi lokhu eningakuzwananga nobaba…ngoba kukhona inkomo eyayibangwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…ngathi nje lokhu okudale ningazwani nobaba ngicela sikulungise mkhwe wami ngoba ngiyabona ukuthi inhlalo yengane yakho mayihleli ingashadile phakathi kwekhaya akulungile. Wathi ke, hayi mina mkhwenyana ngibheke nina ayikho mina enye into engingayisho, ngathi hayi ke kulungile ke. Ngabuya ngeza kubaba, ngafike ngathi kubaba cha, ngoba izinto sezinje baba ngicela ukuthi lento siyilungise. Lento ebeniyibanga nomkhwe wami sengikhulumile naye umkhwe wami, sengicela ukuthi manje siyilungise ngalendlela asho ngayo siyiqede ukuze asine nalomakoti. Athi ubaba, hayi uma unawo amandla mntanami wokuba uyenze leyonto ilungile. Ngabonga kubaba, ngahamba ngayokhuluma naye umkhwe wami. Hayi, wathi ingane yakhe ayibuye ize kuyena izothenga. Yahamba ingane yaya kuyena yafike yathenga yaqeda. Yabuya zawushaya futhi nakuyona kwenziwa umshado ophelele wasekhaya waqedwa wathi nya kwakuhle ke bahlala bababili. \n\nHayi ke ngabuye ngazibonela izintombi ke nami, ngabona enye intombi ngayithanda nayo ngayiganisa nayo yakaNgobese. Ehhh…ngayilobola, yashada futhi nayo kahle futhi kwaba kuhle kwaya le. Ehhh…okuthe ke uma sebe bobathathu ke lamakhosikazi, kwakhona isibonakaliso esivela…angithi nje kwaqale kwawukuthi akuvumi kahle kubantwana kuyena lo engithi washada kuqala kodwa engowesibili. Hayi kwanalokho, kwanalokho, kwanalokho uthe esuka wayeba nesibonakaliso. Waphupha ebusuku kukhona umuntu ofika kuyena wathi uyangibona mina? Wathi lonkosikazi, yebo ngiyakubona kodwa angikwazi. Wathi lomuntu, hayi ufanele ukungangazi ngoba layikhaya abaningi abangazi. Mina ngiwumfowabo womyeni wakho mina, imina engimdala. Ehhh…wena njengoba ulayikhaya nje hayi ukuthi ugane usibanibani…engibiza ngegama ke mina…awuganile uMzoneli wena ugane mina. Imina engakha ukuthi wena thanda yena khona uzoba wunkosikazi wami ngoba imina engimdala kuyena. Lokhu okudale uma ushade kuqala, ubengeke phela usibanibani abe nomfazi kuqala mina ngingenaye ngimdala kuyena. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi…ubaba…avuke unkosikazi axoxele ubaba lento. Ambuze ubaba ukuthi lomuntu ubenjani? Amusho, amusho, amusho unkosikazi. Athi ubaba, hayibo phela lowomuntu umfowabo womkhwenyana wakho okuwuyena omdala, njengoba umusho nje ukuthi ubenje, enje uyena uqobo lakhe loyo. Wathi ke uthe angigaye utshwala ngibubeke emsamo…ehhh…abantwana ngizobathola. Akazange alashwe inyanga, wenza lokho nje kuphela wabathola abantwana. Ehhh…okungangokuba mina lokho angikuthathanga njengento yokuthi kuyinto ekhona ngokuthi, ngingathi mina ngizishelela intombi bese kuthiwa kukhona umuntu othi uyena oganwe yilomuntu. Okungangokuba ngaze ngaya kumuntu ngiphelezele abafowethu, umuntu wafike wakhuphuka ngami. Wathi yena yeyi, wena unecala wena…ehhh…umfowenu uthi wena unomkhuba omubi wokuthatha unkosikazi wakhe umbize ngonkosikazi wakho omncane ebe emdala kuwena. Ukwenzelani lokho? Wena kufanele ma uyongena endlini yomfowenu ngoba umuzi womfowenu lo, kufanele uyongena endlini yomfowenu wena ngento njengoba usuke ungena umka mfowenu. Hawu, uthini lomuntu madoda? \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi yacaca lento ukuthi ikhona lento, ngaqala ke ngayilungisa…ngayilungisa ke, ngaqala nje manje ngayilungisa. Ngaqala ngenza konke. Ngase ngibuka uma belayikhaya bonke ukuthi cha, manje lonkosikazi kungowomfowethu sekucace kahle ukuthi owomfowethu ke impela manje. Mina owami unkosikazi yilo oshade muva, uyabona. Lo owasina kuqala kucaca kahle ukuthi owomfowethu omdala ngoba uyasho ukuthi ngangingeke ngibe nonkosikazi mina yena…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Engathathile.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Engashadile yena emdala kimina.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Eish.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Right ke…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje baba makufanele ukulungise kufuneka wenzeni?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ingani manje nakhoke, ngase ngiyibuka lento ngathi uyabona manje ngoba phela umfowethu mdala…ehhh…kufanele ngabe indoda inomuzi. Uma ngile ngihleli nomkakhe layikhaya, sihleli sonke layikhaya akuzobonakala phela ukuthi mdala yena unomuzi. Ngamkhipha ke lonkosikazi layikhaya. Uyena engamkhipha nje layikhaya ngathi mina cha, loyamuzi ngiyawakha ngawubiza ngaye nje umfowethu ngathi umuzi womfowethu lo, uyabona. Namanjena nje kunjalo umuzi wakhe loyana. Ngase ngisuka ke senginika amakhosikazi izinkomo zamasi, ngawabiza ngase ngithi nasi isithole wena nkosikazi, nasi isithole wena nkosikazi. Ngase ngithi enye inkomo…ngathi le ngiyifaka endlini yakho wena nkosikazi iqondene nomfowethu. Leyonkomo, umfowethu unenqwaba yezinkomo la esibayeni zakhe. Leyonkomo yandisa izinkomo ongazange uzibone la esibayeni, le engayikhomba eyodwa, uyabona. Kwakhomba nje ukuthi umfowethu izinkomo ziyamthanda, uyabona. Noma ngizisebenzisa kodwa ngiyazicela kuyena, uyabona…ehhhe…Uma ngiyidayisa la esibayeni angiyithathi imali yayo ngiyisebenzise kulelikhaya, ngiyayithatha ngiyise kuleliyakhaya eli ngalena iyosebenza izinto zaku leliyakhaya…ehhhe…Kwacaca ke ukuthi mina awami amakhosikazi mathathu awami amakhosikazi, owomfowethu lo. Ngoba ngisho izingane zikhula nje zazi lokho nje…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…zikhula nje zazi lokho nje ukuthi zona ziqondene nosibanibani okuwuyena yise. Unegama nje naye noma ngenzani lapha, ngenza imisebenzi ngimenzela naye ngiyalokhuza…Ngisho ngibika umuzi ngale, ngabulala izinkomo ngakhuluma esibayeni ukuthi lomuzi njengoba ngiwubika nje, ngibika umuzi…okasibanibani. Lomuzi ogadwe usibanibani, okababa kodwa ugadwe umfowethu omdala kwethu…ehhhe…ugadwe inkosana yakwethu. Mina angiyona inkosana mina, ngiwumuntu nje ophakathi nendawo. Kukhona inkosana yakwethu, yile eku leliyakhaya…ehhhe…kwaqhubeka ke.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Eyi baba ijulile lento…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngase ngithatha lo omncane ke, ngamthatha nje muva ke lo omncane ke. Naye ke waze wasina ke naye waba khona phakathi kwekhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje baba asenze kanje, ngoba phela siyabhala la.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Asibasho laba omama.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…angithi nje, lo oqondene nami okuwuyena nkosikazi omdala uMaCebekhulu, intombi yakaCebekhulu khona la endaweni.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…kwase kuthi, mina lo engithi unkosikazi wesibili kimina, intombi yakaLanga eMbumbulu eMgoqozi. Lo okuwuyena owavele wathi umfowethu uyena nkosikazi wakhe ke lo…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…wagcagca kuqala.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Wagcagca kuqala ke yena. Ngalandelisa intombi yakaNgobese khona la endaweni phezulu okhalweni laphaya. Kwase kuzogcina ke uMaMhlongo ke intombi yala ngaphesheya eNcekwane, eNteneshane…Mmmmm…Ehhhe…lonkosikazi nje lo engathi mina owesibili, uyena nkosikazi womfowethu. Ngoba wachaza kahle ukuthi cha ke, lo awuve ngoba uziganelwe wena, uganelwe mina. Lokhu okwakuthi noma abantu bekuphika, mina ngikwazi kahle ukuthi kukhona ngoba ngakubona kahle kimina ukuthi kukhona ngampela lokhu ukuthi umuntu afune umkakhe ukuthi uyaganwa, uganelwa yena…Mmmmm…Kuyinto ekhona. Ehhhe…ngoba ngakubona kimina.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje ke baba abantwana?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Abantwana…abantwana ke uNkulunkulu akakuphi konke. Uyakupha kubekhona la uncisheka khona. Kodwa abantwana wayengibusisile ngabo uNkulunkulu kodwa kuphela kuyikona kusho ukuthi phela bayahamba. Ngoba unkosikazi lo okuwuyena oqondene nami okuwuyena omdala uMaCebekhulu…ehhh…ube namasu awu-8 ezingane. Kuye kwaba yintombazane yokuqala, kwase kuba umfana uNkaniyakhe, kwaba uSteleka umfana, kwazoba intombazane uKhethiwe, kwazoba umfana uBhekamandla, kwazoba umfana uZanazo, kwazoba intombazane uTholakele, kwazoba intombazane uKhethiwe…Kwase kuzothi ke la kulendlu yomfowethu. Lendlu yomfowethu baba bangaki…kwaba wumfana uPhathumuzi, kwaba umfana uMjabuliseni, kwaba umfana uBhekabantu, kwazoba intombazane uBathelise, kwazoba intombazane eyadlula…badlula ke abaningi bathathu abakhona. Ehhhe…bathathu abakhona. \n\nKwathi ke lo uMaNgobese, uMaNgobese wachitheka layikhaya…ehhh…echitheka esenabantwana ababili bamantombazane. Wadlula omdala, kukhona ke okhona. Ehhh…kwalukhuni, kwalukhuni uthe esuka wayechitheka, wahamba. Ekuhambeni kwakhe ke wabe esethola abantwana ngaphandle. Labantwana uma esebatholile ngaphandle…ehhh…waficwa ukuba uyahamba emhlabeni, ehambela khona la ekhona. Base befika abakubo bezongibikela ngathi mina, hayi angiyingeni indaba yomuntu owahamba layikhaya ngingamenze lutho ngoba wazihambela yena. Ehhh…base bemthatha abakubo bamgcina kubo, bamngcwaba kubo. \n\nAkuphelanga sikhathi esingakanani Bhungane wafika ubaba wathi ufuna unkosikazi layikhaya. Ngabizwa umkhokheli obejwayele ukulungisa izinto layikhaya wathi ubaba kade efika kuyena wathi nje umfuna la lonkosikazi. Eyi, zaphithana izinto, zaphithana izinto okungangokuba kwangiphoqa ukuba angiwuqoqe umndeni wakubo nomndeni walayikhaya. Ngawuchazela ukuthi cha, unkosikazi kuthiwa uyafuneka njengoba ngisho ukuthi uma umswani umbelwe laphayana noma angashonaphi umuntu, ufuneka lapha. Kwacaca nje ukuthi ufuneka layikhaya lomuntu. Hayi nempela ke babe sebengihlonipha abantu bakubo bafika layikhaya. Waqoqana umndeni wonke wzohlangana layikhaya, kwavunyelwana ngokuthi cha kulungile unkosikazi angimbuyise eze layikhaya. Angimlande la abekwa khona ngimbuyise eze layikhaya, kodwa ukumbuyisa kwami uzobuya nezingane zakhe lezo azizala ngaphandle. Ngoba inkomo uma ihambile ekhaya ilahlekile uma…ngisho ingalahleka iminyaka emingakanani. Lapho uyoyithola khona ehlathini, ngisho ungayithola mhlawumbe isinamankonyane mhlawumbe ayisihlanu. Awufike uwashiye ehlathini ubuye nayo, uyiqoqa namankonyane ayo uwabuyise eze ekhaya azongena esibayeni. Langihlula lelogama kwacaca ukuthi hayi, ayikho into engizoyenza akabuye nazo izingane nazi zikhona. Wabuya nazo ke unkosikazi, ngamlanda ngathatha imbuzi ngayogeza umuzi wakubo ukuba babeke unkosikazi walayikhaya engasafanele ukuthi abekwe kubo. Ngawugeza umuzi wakubo, ngakhokha izindleko zokumngcwaba bemngcwaba kubo ngaqeda ngathi nya. Maqede ngathenga inkomo ngambuyisa layikhaya ngamenzela umsebenzi endlini yakhe, ngamngenisa endlini yakhe. Ehhh…ngaqeda lapho kwabuyiswa izingane, zeza izingane lezo azizala ngaphandle zabuya, zilayikhaya ngikhuluma nje.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Enye yazo kade belethe…kuleyaminyaka kade belethe izinkomo abantu, baletha izinkomo eziyi-7. Ehhh…baletha izinkomo eziyi-7 beyilobola. Mmmmm…zila esibayeni manje sezizele futhi manje sezingaphezulu kwalowo-7. Enye yalezingane afika nayo lonkosikazi layikhaya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Eish…manje…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mmmmm…kwathi ke lo omncane…Hayi ke yena kwafike nje kwabonakala ukuthi ilokhuza…inzalo akabange esaqhubeka, waba nengane eyodwa nje yentombazane. Ngesikhathi kuqhamuka lokhu ukuba uyafuneka layikhaya. Kwaba yilapho ekwavela khona ukuthi, uma sebe layikhaya ke abantu bakubo kuzokhulunywa loludaba. Ilapho ke ekwavela khona ukuthi, uma kuvunyelwana ngokuthi unkosikazi ngiyambuyisa, kusho ukuthi ngimbuyisa nezingane zakhe ngoba akukho ukuthi…kukhona la ngizobuyisa yena kubekhona laba engibashiyayo. Right ke, uma lento sengiyifunda, hayi kutholakale ukuthi ngampela lokhu kuyiqiniso ukuthi akukho ukuthi ungabuyisa yena yedwa uthi izingane uzishiya mhlawumbe ekhaya konina ngeke kuze lulunge lokho. Kufanele ukuthi izingane ubuya nazo ngoba vele zizalwa unkosikazi walayikhaya…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Walayikhaya…Mmmmm…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Yebo, lezingane noma kungabe kwakwenzekani kodwa uzizala…lowomuntu wayezala izingane kunkosikazi oshadile wagcinwa ngakho konke hayi entombini. Ya ke uma kuthiwa wayengashadile kungakhulunywa, kodwa lomuntu wayewunkosikazi ewumfazi nje ophelele walayikhaya. Izingane ke ziyadingeka ukuthi akabuye nazo eze layikhaya. Kwangehlula ke kabonakala ukuthi ayikho enye indlela, kwabonakala ukuthi azibuye ke zize layikhaya. Zikhona ke…Mmmmm…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje la kobaba ubani omunye owaba namakhosikazi awu-4?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…umfowethu wakamama omncane kaMaSithole. Sasithanda naye kakhulu izintombi lowo mfowethu. \n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani yena?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Lo okuthiwa uBangilize okuwuyena omdala kamama uMaSithole. Naye uhambe emhlabeni eshiye amakhosikazi awu-4. UMaDlamini owokuqala bese kuba uMaKhuzwayo, bese kuba uMaMbonambi bese kuba uMaZondi owokugcina…awu-4 amakhosikazi kuyena. Yikona ke…ithina ke sobabili okuthiwa salandela ubaba…[kuyahlekwa]…Laba abanye abafowethu bonke abanye…umfowethu omdala uMphiliswa baba babili omakoti uMaLembede noMaButhelezi. Kwathi olama yena uMchithwa, kwaba uMaShange noMaNgcongo. Kwathi olama yena waba noyedwa, kwathi futhi olama yena waba noyedwa…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Omabani laba.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uMaMlaba lomfowethu olama owesibili, bese kuthi lo wesine uganwe uMaDlamini…loMaDlamini lo uyena owasina kanye nalonkosikazi wakithi, walayikhaya loMaDlamini…ehhhe…uyena owasina kanye, kanye nonkosikazi walayikhaya, bese kuthi owokugcina ke uganwe uMaMsomi intombi yakhona la endaweni umagcino kamamkhulu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   UMkhethi loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…uMkhethi…Mmmmm…La kamama omncane kaMaSithole…ehhh…umfowethu omdala uganwe uMaMthethwa yedwa.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uwubani lowo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   UMaliwa, bese kusho ukuthi uBangilize unalo-4 ke olama yena. Bese kuthi ke…ngoba bathathu kwabo. Bese kuthi lo olama owokugcina ke yena uganwe uMaKhuzwayo noMaShandu intombi yala ngaphesheya babili kuyena.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani ke loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uHlabeka usashona ke…Mmmmm…La kamama omncane…kamama omncane ke, omdala uMhlanganyelwa uganwe uMaNgcobo, intombi yakaNgcobo uyedwa ke yena. Bese kuthi lo olama yena uganwe uMaNgidi, uyedwa futhi.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubani ke loyo?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhh…uMaleti.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ok.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Lo ke akaganiwe ke, yibona laba abasihlupha njengezingane zethu abangafuni ukuganwa. Ngoba kufanele ngabe kade aganwa kodwa manje akafuni ukuganwa ngoba uwuntanga walezingane zethu…ehhhe…abafuni ukuganwa, ngoba banomkhuba impela engingazi ukuthi ungawuthini umkhuba wabo. Yilomfowethu engithi ulokhuza ke…uyena lo ongafuni ukuganwa uBanjeke.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Senike naxoxa naye?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ngihlala phansi naye ngixoxe impela ngithi mfowethu njengoba manje kuleliyakhaya okulona ungamele ikhaya. Ehhh…intombi, ikhona kodwa intombi…wathi kimina mfowethu ikhona intombi ekhona engase ibe umakoti, ngathi mfowethu imina engizoba umkhongi. Wangibambisa lolodonga ukuphela, ukuphela, ukuphela lutho…[kuyahlekwa]…ehhhe…Yilo ngabamba lolodonga ukuthi ngifuna ukuthi ngiyikhonge phela lentombi athi ikhona, kodwa lutho namanje akubonakali lutho. Hayi ngoba eswele ngoba uyasebenza, angazi konakalani ezinganeni ngokuba zigane, inkinga esibhekene nayo…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ya izwe lonke baba.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Inkinga nje esibhekene nayo engingazi ukuthi kanjani ngoba nomfowethu…umfowethu lo omdala, umfana wakhe…okuwuyena umfana oseyinkosana endaweni yakhe. Ngoba phela lomfana, njengoba nje thina sihamba nje sonke, uyena oyikhanda likababa ngoba uzalwa inkosana kababa, akaganiwe kunamahlanje. Kunamhlanje akaganiwe, umuntu wokuthi nje…uyena muntu okwaba semqoka ukuthi akaganwe masinyane.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Iyona nhloko le.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…uyena nhloko yalelikhaya yomuzi kaGwegwe…ehhh…lomuzi kaGxawuzane. Iyona nhloko yomuzi kaGxawuzane lo engikhuluma ngaye, kodwa ayiganiwe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Uthini baba uma nikhuluma?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Eyi, uvele umfana angaphumi nagama…Mmmmm…uvele angaphumi nagama umfana.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Baba kufanele sim eke manje. Kodwa singakami baba, iphi indlu kaGwegwe? Baphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Indlu kaGwegwe?\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ehhhe. Ngiyabona la kumkhulu uGxawuzane. Baphi laba abanye?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Laba abanye isizinda sabo bakwe sakaMthethwa. Inkosana nje, inhloko kaGwegwe ila kwesaka Mthethwa la ikhona. Indlu kaGwegwe nje la ngithi khona uGwegwe waganwa uMaNgcongo…ehhh…ilapho indlu yakhe.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Yalo, ugogo omunye ke. Babebangaki? Babe babili ku…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   KuGwegwe?\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Huh…\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, babebathathu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Babebathathu, baphi laba abanye?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Laba abanye…hayi, yaphela ke lendlu encane, le yakaMaMagubane. Yaphela nje ngoba kwabe sekusala amantombazane kanti obaba laba abaganwanga into esile yokwakha umuzi, kodwa ukhona oseMbumbulu womunye ubaba wabafana abasala kuyena. Kodwa baseMbumbulu la bekhona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje iyahlangana lendlu?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Iyahlangana lendlu…ehhhe…iyahlangana impela. Sibaningi kakhulu, uma sesihlangene kudideka umuntu.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Abafowabo bakaGwegwe ke baphi?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Abafowabo bamkhulu…ehhh…umlando uthi, umfowabo okungoka babamkhulu wabo wabhungukela eGoli walahleka ukuphela, ubabamkhulu ke wase esala yedwa yena. Kwaba odadewabo ke abakhona.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hayi, baba asiphethe namhlanje sesisebenze isikhathi eside.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ya.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Mhlawumbe ke…angazi ukuthi ikuphi baba ongafisa siphethe ngako mhlawumbe esingakuthintanga nje okungaba senhliziweni kababa.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Cha, bandla engathi akukho engingathi asikuthintanga. Ukuphela nje mina ngingafisa nje ukubonga ukuthi namhlanje ngikwaze ukuthi kubekhona lokho engikukhumbulayo ngobaba, nangobabamkhulu noma ngingakwazi konke. Kodwa kubekhona lokho esikwazile ukuthi sixoxe ngakho…ehhh…okuthinta ubaba. Yilokho engingaphakamisa ukukubonga kakhulu kunina Bhungane…ehhhe…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Baba, izinsizwa uma zikubiza zithi uwubani baba?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Mina…mina ke zithi izinsizwa uma zingibiza zithi…nguMbhodozi wenkehli, ududul’imeyili, umhxakaz’akayivumanga yavuma emampondweni, umhubhe malisbhegi laguqa leza ngehlahla. Unkomo eyalal’amageba ayesab’ukusengwa, yinde lenyoni ayiboni kaZulu. Iphuza kwezinde iziziba ngoba kwezifushane ibuya nodaka. Usifahla maqolisi, umgabhalazi wezintombi zaseMkhambathini. Ujija kaSkelembele, untombiziyakomfuna. Umagcakela ngeziy’ekhweni izindlela abanye begcakela ngeziya ekhaya. Unduk’ezakhala kabi ngoba zakhal’emva komuzi embaMbatheni kwangangaba ndabazalutho!\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Manje uyobuye uchaze nini lokhu baba?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   [Kuyahlekwa]…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ngoba phela kufanele lento siyichaze ukuthi uma kuthiwa kusho ukuthi.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ehhhe…vele phela izibongo zensizwa zisuke zikhuluma…ehhhe…izibongo zensizwa nje zisuke zikhuluma. Ukuthi nje, unduku ezakhala kabi ngoba zakhal’emva komuzi emaMbatheni…savukelwa izinsizwa kade siyoshela nomfowethu wakamama omncane uMaliwa. Ngathi ngiyoshelisa yena…[khona okumphazamisayo]…sihamba nentombi, ngihamba phambili mina kanti umfowethu uza ngemuva zimbili izintombi uza nenye umfowethu. Mina ke ngiyoshelisa yena le engihamba nayo phambili. Ngathi ngizwa kwakukhala intombi ngemuva yathi, hawu we muntu nangu umuntu wabantu bembulala. Hawu, kanti sekuvuke izinsizwa zashaya umfowethu kwayinqaba zamfaka ehlathini. Ngathi ngiyabuya zaqhamukela kimina zathi, nawe sewufike khona. Hawu kwawukuphela, zaziyigaxa kimina kwawukuphela. Kwakusemva komuzi emaMbatheni ke lapho…[kuyahlekwa]…Zangitika lapho, ngaye ngakhumuka nami, ngakhumuka kwamemeza indoda yakaNkosi phesheya yathi hawu, wabashiya. Ngabona ukuthi sengibashiyile.\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Ubaba wase ubuya umbheka nini ke?\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ubafo lo, ubafo lo kanti usebaleke naye wabuya weza layikhaya. Hawu saficana sesificana layikhaya…[kuyahlekwa]…\n\nMUZIWANDILE HADEBE:   Hayi, baba sibonga kakhulu.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Hayi, kubonga mina Bhungane.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=406.0,12098.986"}]},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460","type":"AnnotationPage","label":{"en":["ENGLISH_TRANSLATE_Mzoneli Bhodoza Kunene_v1.2 [Transcript]"]},"items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/26","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"INTRO","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=1.0,11.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/27","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Today is February 9, 2023. I am Mzwandile Hadebe with Reinhardt Hartzenberg from the Department of Sports Arts and Culture, Archives Oral History Unit. We are at Kunene's home in Mevamhlophe in Bingoma village. We are going to talk to the father of this country, he is known as father Bhodoza.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=11.0,39.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/28","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   That is exactly the word.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=39.0,43.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/29","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   Father, please introduce yourself and say your names, who are you, who do you belong to, and when were you born?","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=43.0,49.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/30","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MZONELI BHODOZA KUNENE:   No, my name on the passport was not named by my father Mzoneli...it meant that when I had to go to work. Ehhh...I came to work and people called me Bhodoza. I used to work with my father, he was the one who put me in the Hullet company where we worked. When people said I was Bhodoza, I wanted to not allow myself to be called by this name, I was forcing people to call me. My father did not find me angry. One day he set up a squad, and my father fought with me about how I can say that I don't want to be called a squad...ehhh...at work all people are named by the squad names at work. Ehhh...he said, are you saying that since I'm just a Gxawuzane, I'm a Gxawuzane because I'm an idiot? You will say that you should be called a Bhodoza and you say you don't want it [laughs]...Now it started from there that people are taking advantage of it even if someone just says, of Bhodoza! of Bhodoza! Wow, they took advantage of me, and the name that I am Bhodoza was registered. Even though we were here at home...I was at the forefront of the people. Even if it was announced that the young men should leave here and go to whom...it was said that we are just leaving here to eat Kunene's food at Bhodoza's house. Then the name that I am Bhodoza came out, that is my second name.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=49.0,180.0"},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387/transcript/43460/annotation/31","type":"Annotation","motivation":"transcribing","body":{"type":"TextualBody","value":"MUZIWANDILE HADEBE:   But it is the one that stands out the most.\n\nMZONELI BHODOZA KUNENE:   Ilona eseligqame kakhulu engangiphuza ngalo itiye ke…ehhh…ngisebenzela emakhishini ngoba kufuneka phela nawe ube negamana elithe lesiNgisi. Ehhh…ngisebenza komesisi ke lapha ekhishini ke ngiwu-Moses ophuza itiye kanjalo, laphelela lapho ke futhi lona alibange lisaqhubeka.","format":"text/plain"},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180387#t=180.0,12098.986"}]}]},{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180385","type":"Canvas","label":{"en":["Media File 2 of 2 - 20230209_Mzoneli_Bhodoza_Kunene_Audio_80Kbps.mp3"]},"duration":12099.00408,"width":640,"height":360,"thumbnail":[{"id":"https://d9jk7wjtjpu5g.cloudfront.net/collection_resource_files/thumbnails/000/180/385/small/Audio_logo_1000px.png?1678564471","type":"Image","format":"image/png"}],"items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180385/content/1","type":"AnnotationPage","items":[{"id":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180385/content/2/annotation/1","type":"Annotation","motivation":"painting","body":{"id":"https://aviary-p-kzndsac.s3.wasabisys.com/collection_resource_files/resource_files/000/180/385/original/20230209_Mzoneli_Bhodoza_Kunene_Audio_80Kbps.mp3?1678564439","type":"Audio","format":"audio/mpeg","duration":12099.00408,"width":640,"height":360},"target":"https://av.kznarchives.gov.za/collections/2203/collection_resources/87418/file/180385","metadata":[]}]}],"annotations":[]}]}